Câu chuyện Đại sứ

Tuy nhiên, để trả lời câu hỏi “HĐBA có thể ngăn Mỹ và Israel mở rộng xung đột với Iran hay không?”, cần nhìn rõ bản chất: HĐBA không phải một “cảnh sát toàn cầu” có thể ra lệnh chấm dứt chiến tranh ngay lập tức.

Vai trò thực chất của cơ quan này nằm ở việc tạo tính chính danh, thiết lập ràng buộc pháp lý, nâng cao chi phí chính trị – kinh tế của hành động quân sự, đồng thời mở ra lối thoát ngoại giao khi các bên đang rơi vào vòng xoáy trả đũa.

Cơ chế mạnh nhất: ràng buộc theo Chương VII

Theo Chương VII Hiến chương Liên Hợp Quốc, HĐBA có quyền xác định hành vi đe dọa hòa bình, vi phạm hòa bình hoặc xâm lược, từ đó áp dụng các biện pháp từ phi quân sự (cấm vận, phong tỏa tài sản, hạn chế đi lại, cấm vận vũ khí) đến cưỡng chế tập thể.

Trong kịch bản Mỹ và Israel mở rộng đòn tấn công nhằm vào Iran, giá trị của Chương VII thể hiện ở hai khía cạnh.

Thứ nhất, gia tăng sức ép của Quốc tế đối với các hành động leo thang. Một nghị quyết – hoặc thậm chí chỉ là dự thảo nghị quyết – nhấn mạnh nghĩa vụ tuân thủ Hiến chương, bảo vệ dân thường, kêu gọi ngừng bắn và kiềm chế có thể khiến các đồng minh cân nhắc lại việc ủng hộ một chiến dịch quân sự bị xem là vượt quá quyền tự vệ.

Thứ hai, định hướng phản ứng quốc tế thông qua cơ chế trừng phạt có mục tiêu. Thay vì để các bên tự trả đũa lẫn nhau, HĐBA có thể tập trung vào những hành vi cụ thể như tấn công cơ sở hạt nhân, gây tổn hại dân thường hay chuyển giao vũ khí cho lực lượng ủy nhiệm. Các danh sách trừng phạt có thể tạo áp lực trực tiếp lên hệ thống tài chính, chuỗi cung ứng vũ khí và vận tải.

Điểm nghẽn lớn nhất: Quyền phủ quyết của Hoa

Thực tế cho thấy, khi một trong năm thành viên thường trực là bên liên quan trực tiếp, khả năng HĐBA thông qua các biện pháp mạnh sẽ rất hạn chế do quyền phủ quyết.

Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp bị phủ quyết, quá trình tranh luận công khai tại HĐBA vẫn mang ý nghĩa quan trọng. Giá trị của những phiên họp này không nằm ở việc “một phát biểu làm dừng tên lửa”, mà ở ba tác dụng dài hạn.

Một là duy trì kênh liên lạc tối thiểu giữa các bên đối địch, bao gồm cả tiếp xúc hậu trường và đối thoại gián tiếp.

Hai là thiết lập chuẩn mực hành vi. Việc nhấn mạnh luật pháp quốc tế, nghĩa vụ bảo vệ dân thường và kiềm chế trả đũa giúp các chính phủ có cơ sở “lùi một bước” mà vẫn giữ được thể diện trước công chúng trong nước.

Ba là mở đường cho các gói giảm leo thang từng phần, như cam kết không tấn công cơ sở hạt nhân, không mở rộng mục tiêu quân sự, hoặc thiết lập cơ chế thông báo nhằm tránh hiểu lầm chiến lược.

Xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran rất căng thẳng

Hồ sơ Iran và “đòn bẩy” hạt nhân

Đối với Iran, không thể bỏ qua Nghị quyết 2231 của HĐBA – văn kiện gắn với thỏa thuận hạt nhân JCPOA (Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung). Nghị quyết này từng tạo ra khung pháp lý cho việc dỡ bỏ trừng phạt theo lộ trình và thiết lập cơ chế giám sát quốc tế.

Tuy nhiên, nhiều điều khoản của Nghị quyết 2231 được thiết kế với thời hạn cụ thể, dẫn tới việc “mỏng dần” đòn bẩy pháp lý sau giai đoạn 10 năm. Khi khung ràng buộc suy yếu, khả năng sử dụng cơ chế Liên Hợp Quốc để neo các bên vào quỹ đạo ngoại giao cũng trở nên hạn chế hơn.

Trong bối cảnh đó, HĐBA vẫn có thể tập trung vào những mục tiêu có khả năng tạo đồng thuận cao hơn, chẳng hạn bảo đảm an toàn hạt nhân, tăng cường kiểm chứng quốc tế và ngăn ngừa các cuộc tấn công có nguy cơ gây thảm họa khu vực.

Song song, HĐBA có thể khuyến khích tái lập khuôn khổ đàm phán thông qua vai trò trung gian của Tổng Thư ký hoặc đặc phái viên, thúc đẩy các gói thỏa thuận theo từng giai đoạn – ví dụ “đóng băng đổi lấy giảm trừng phạt” hoặc “thanh sát đổi lấy bảo đảm an ninh”.

Vì sao HĐBA vẫn có ý nghĩa, dù thường xuyên bế tắc?

Thoạt nhìn, quyền phủ quyết và chia rẽ giữa các cường quốc khiến HĐBA nhiều lần rơi vào thế bế tắc. Nhưng trong thực tiễn quan hệ quốc tế, cơ quan này hiếm khi ngăn được “viên đạn đầu tiên”. Giá trị của nó nằm ở việc ngăn chặn “viên đạn thứ một trăm”.

Bằng cách gia tăng chi phí chính trị của leo thang, định hình liên minh ủng hộ – phản đối một cách công khai và tạo không gian phát tín hiệu chiến lược, HĐBA góp phần giảm nguy cơ tính toán sai lầm dẫn tới xung đột ngoài tầm kiểm soát.

Nói ngắn gọn, để ngăn Mỹ và Israel mở rộng đối đầu với Iran, HĐBA không phải là “cây gậy thần”. Nhưng đây vẫn là điểm tựa pháp lý và ngoại giao quan trọng nhất của hệ thống quốc tế – nơi hành vi được đóng khung bởi luật lệ, chiến tranh bị nâng cao chi phí, và các bên luôn còn một con đường rút lui trước khi khủng hoảng vượt khỏi giới hạn kiểm soát.