Toàn cảnh nước mỹ

Mỗi khi Washington cân nhắc sử dụng sức mạnh quân sự trực tiếp với Tehran, câu hỏi không chỉ là có tấn công hay không, mà là tấn công đến mức nào và liệu xung đột có vượt khỏi tầm kiểm soát.

Khái niệm "chiến tranh hủy diệt" - nơi mục tiêu không còn giới hạn ở răn đe hay làm suy yếu mà tiến tới phá hủy toàn diện năng lực quốc gia - vì thế trở thành mối lo ngại trung tâm.

Mục tiêu chiến lược của Mỹ: răn đe hay thay đổi cục diện?

Trong các kịch bản được thảo luận tại Washington, mục tiêu quân sự thường được đóng khung ở ba tầng nấc.

Thứ nhất là răn đe: dùng không kích chính xác để buộc Iran điều chỉnh hành vi (hạt nhân, tên lửa, hoạt động ủy nhiệm).

Thứ hai là làm suy yếu dài hạn: đánh vào hạ tầng quân sự - công nghiệp, kéo lùi năng lực của Tehran nhiều năm.

Thứ ba - nguy hiểm nhất - là thay đổi cục diện chính trị, hàm ý phá vỡ cấu trúc quyền lực hiện tại.

Lịch sử cho thấy Mỹ hiếm khi đạt được tầng nấc thứ ba bằng sức mạnh quân sự thuần túy mà không phải trả giá rất lớn. Bởi vậy, phần lớn giới hoạch định chính sách vẫn ưu tiên các đòn đánh giới hạn, tránh sa lầy.

Tuy nhiên, chính sự mơ hồ chiến lược - không tuyên bố rõ "điểm dừng" - lại là yếu tố dễ kích hoạt phản ứng dây chuyền từ phía Iran.

Học thuyết đáp trả của Iran: Mở rộng chiến trường để sinh tồn

Iran hiểu rõ sự chênh lệch sức mạnh với Mỹ. Do đó, học thuyết của Tehran không dựa trên đối đầu trực diện kéo dài, mà là mở rộng không gian xung đột.

Điều này thể hiện ở ba trụ cột: tên lửa - UAV tầm xa; mạng lưới lực lượng ủy nhiệm; và đòn bẩy địa - kinh tế.

Nếu bị tấn công mạnh, Iran có xu hướng đánh trả theo chiều ngang, kéo các đồng minh của Mỹ vào vòng xoáy rủi ro.

Israel là mục tiêu nhạy cảm nhất về chính trị - an ninh; các căn cứ Mỹ tại vùng Vịnh là mục tiêu quân sự; còn Eo biển Hormuz là "điểm nghẽn" kinh tế toàn cầu. Chính lựa chọn này khiến xung đột có nguy cơ leo thang nhanh, vượt khỏi phạm vi song phương.

Cuộc tấn công của Mỹ vào Iran có nguy cơ trở thành chiến tranh toàn diện

Khi nào xung đột biến thành chiến tranh hủy diệt?

Một cuộc chiến được coi là "hủy diệt" khi hội tụ ba điều kiện:

Thứ nhất, mục tiêu không còn giới hạn.

Nếu Mỹ chuyển từ phá hủy năng lực quân sự sang đánh sập hạ tầng dân sự - kinh tế cốt lõi, hoặc ngược lại lran coi mọi lợi ích của Mỹ và đồng minh là mục tiêu hợp pháp, ranh giới đạo lý - pháp lý sẽ sụp đổ.

Thứ hai, vòng xoáy trả đũa không có điểm dừng.

Mỗi đòn đánh buộc bên kia phải đáp trả mạnh hơn để giữ uy tín trong nước và với đồng minh. Đây là logic "leo thang cưỡng bức" - không bên nào thực sự muốn hủy diệt, nhưng đều bị đẩy tới đó.

Thứ ba, sự tham chiến của các cường quốc khác.

Nếu các nước lớn bị lôi kéo trực tiếp - dù chỉ bằng hậu cần, phòng không hay bảo vệ tuyến hàng hải - xung đột sẽ vượt tầm khu vực, làm tăng xác suất tính toán sai lầm chiến lược.

Những chiếc "phanh an toàn" còn tồn tại

Dù kịch bản tồi tệ là có thật, vẫn tồn tại những giới hạn cấu trúc ngăn xung đột trượt dài.

Một là chi phí kinh tế - chính trị. Chiến tranh toàn diện sẽ gây sốc năng lượng toàn cầu, tác động trực tiếp tới cử tri và thị trường - yếu tố mà mọi chính phủ đều dè chừng.

Hai là nỗi sợ mất kiểm soát. Không bên nào có thể chắc chắn kiểm soát được hậu quả của một cuộc chiến mở rộng ở Trung Đông - nơi các đường ranh tôn giáo, sắc tộc và địa chính trị chồng chéo.

Ba là kênh ngoại giao cưỡng bức. Ngay cả trong khủng hoảng, các cường quốc vẫn thường dùng Liên Hợp Quốc, trung gian khu vực, hoặc các kênh hậu trường để "đóng băng" leo thang khi rủi ro vượt ngưỡng chấp nhận.

Kết luận: chiến tranh hủy diệt không phải định mệnh, nhưng là nguy cơ thực

Mỹ tấn công lran không mặc nhiên dẫn tới chiến tranh hủy diệt. Tuy nhiên, cấu trúc đối đầu hiện nay chứa sẵn mầm mống của sự hủy diệt nếu một trong hai bên - hoặc cả hai đánh giá sai quyết tâm và giới hạn của đối phương.

Sự khác biệt giữa "đòn đánh giới hạn" và "chiến tranh toàn diện" đôi khi chỉ cách nhau một quyết định chính trị trong vài giờ căng thẳng.Vì vậy, câu hỏi cốt lõi không phải là ai mạnh hơn, mà là ai biết dừng đúng lúc.

Trong bối cảnh Trung Đông dễ bùng nổ, năng lực kiểm soát leo thang - chứ không phải sức mạnh hoa lực - mới là yếu tố quyết định liệu thế giới có tránh được một cuộc chiến hủy diệt hay không.