Giáo dục

Gần 300 tấn thịt lợn nhiễm bệnh bị tuồn vào bếp ăn trường học tại Hà Nội không còn là một vụ việc đơn lẻ, mà là cảnh báo trực diện về lỗ hổng trong kiểm soát thực phẩm học đường.

300 tấn thịt bệnh không chỉ thể coi là “lọt lưới”

Với những loại thực phẩm không thể nhận diện bằng mắt thường, nếu khâu đầu vào không được kiểm soát thực chất, mọi hậu kiểm phía sau gần như vô nghĩa. Và trong chuỗi đó, doanh nghiệp cung ứng – nơi trực tiếp đưa thực phẩm vào trường học – không thể đứng ngoài trách nhiệm khi rủi ro xảy ra.

Trên giấy tờ, hệ thống quy định về an toàn thực phẩm (ATTP) trong trường học không hề thiếu. Từ quy định lựa chọn nhà cung cấp, hợp đồng cung ứng, điều kiện vệ sinh, kiểm định chất lượng cho đến quy trình lưu mẫu thức ăn, kiểm tra định kỳ, tất cả đều đã được ban hành khá đầy đủ.

Ngày 12-3-2026, Ban chỉ đạo công tác ATTP TP Hà Nội ban hành Hướng dẫn số 01/HD-BCĐ về quy trình tổ chức bữa ăn bán trú cho học sinh tại các trường học trên địa bàn TP Hà Nội. Trước đó, ngày 15-7-2025, cơ quan này cũng có Hướng dẫn số 02/BCĐ-HD hướng dẫn đánh giá về ATTP để tổ chức các bữa ăn bán trú cho học sinh các trường công lập trên địa bàn thành phố năm học 2025-2026.

Nghiên cứu Hướng dẫn số 02/BCĐ-HD có thể thấy, các điều kiện lựa chọn đơn vị cung cấp suất ăn, nguyên liệu thực phẩm chế biến suất ăn... đều rất chi tiết, chặt chẽ, tuân thủ đúng quy định hiện hành nhằm lựa chọn được đơn vị đủ năng lực đáp ứng tốt nhất dịch vụ trên cho những bữa ăn bán trú tại các trường công lập trên địa bàn thành phố.

Về mặt giấy tờ, văn bản hướng dẫn và quy định pháp luật đều đã rất đầy đủ.

Tuy nhiên, theo thông tin được đăng tải trên báo Quân đội Nhân dân, gần 300 tấn thịt lợn nhiễm bệnh đã bị tuồn vào thị trường, trong đó có nguồn đi vào bếp ăn trường học tại Hà Nội và một số địa phương lân cận. Quy mô lớn, thời gian kéo dài, cùng việc vụ án đã bị khởi tố với nhiều tội danh cho thấy đây không phải là sai sót đơn lẻ.

Để đi được đến trường học, thực phẩm không chỉ qua khâu giết mổ, vận chuyển, mà còn phải “qua cửa” bằng hồ sơ, giấy tờ và hợp đồng cung ứng. Nói cách khác, nó đã đi qua đầy đủ những lớp kiểm soát được thiết kế để ngăn chặn rủi ro.

Một khối lượng lớn như vậy không thể lưu thông nếu không có sự buông lỏng hoặc bị lợi dụng ở một số khâu.

Khi đó, vấn đề không còn nằm ở một lô hàng vi phạm, mà là cách thức thực phẩm không an toàn có thể đi xuyên qua hệ thống kiểm soát bằng chính các thủ tục hợp lệ trên giấy tờ.

Các vụ việc ngộ độc tập thể tại Khánh Hòa, từ hàng trăm ca nhập viện đến trường hợp học sinh tử vong, hay vụ việc tại hệ thống iSchool Nha Trang bị khởi tố nawm 2022 trước đó, cho thấy một điểm chung lặp lại: thực phẩm có thể “đúng quy trình trên hồ sơ”, nhưng rủi ro chỉ bộc lộ khi hậu quả đã xảy ra.

Không thể kiểm soát bằng mắt thường, hậu kiểm không theo kịp

Một thực tế từ các vụ việc đã xảy ra cần được nhìn nhận thẳng thắn rằng phần lớn rủi ro trong thực phẩm không thể nhận diện bằng cảm quan.

Thịt nhiễm bệnh, thực phẩm nhiễm vi khuẩn hoặc độc tố vẫn có thể giữ màu sắc, mùi vị bình thường. Khi đã vào đến bếp ăn, không một trường học hay phụ huynh nào có khả năng phát hiện bằng mắt thường.

Trong khi đó, cơ chế kiểm tra hiện nay chủ yếu là hậu kiểm và mang tính định kỳ. Thực phẩm được đưa vào trường mỗi ngày, nhưng kiểm tra không diễn ra theo từng lô hàng. Điều này tạo ra một khoảng trống rõ ràng rằng nếu đầu vào có vấn đề, khả năng phát hiện gần như bằng không cho đến khi hậu quả xảy ra.

'Thịt bẩn' vẫn lên bàn ăn của học sinh không thể coi là lọt lưới. Ảnh minh họa

Trong bối cảnh đó, mọi lập luận rằng doanh nghiệp “đã có đủ giấy tờ” hay “đã kiểm tra hồ sơ” không thể thay thế nghĩa vụ kiểm soát thực chất.

Cùng với đó, sự thoái hóa, biến chất của một bộ phận cán bộ làm công tác chuyên môn về an toàn thực phẩm đã khiến trẻ em phải "tận hưởng" những miếng thịt bệnh trên bàn ăn ngay tại trường học của mình, một môi trường phải là sự an toàn tuyệt đối và là nơi các em được học tri thức và hoàn thiện nhân cách.

Theo Luật An toàn thực phẩm 2010, tổ chức, cá nhân kinh doanh thực phẩm phải chịu trách nhiệm đối với toàn bộ sản phẩm đưa ra thị trường, bao gồm cả nguyên liệu đầu vào. Luật Trẻ em 2016 cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm an toàn cho trẻ em trong môi trường học đường.

Điều đó đồng nghĩa: doanh nghiệp cung ứng không thể coi mình là khâu trung gian. Không thể chuyển trách nhiệm về phía nhà cung cấp trước đó. Và càng không thể lấy giấy tờ làm “lá chắn” khi thực phẩm đã được đưa vào bữa ăn của học sinh.

Thực tế các vụ việc đã bị khởi tố gần đây, trong đó có vụ gần 300 tấn thịt lợn nhiễm bệnh, cho thấy một ranh giới pháp lý đã rất rõ: khi thực phẩm không an toàn được đưa vào môi trường học đường và gây hậu quả, hành vi vi phạm không chỉ dừng ở trách nhiệm kinh doanh, mà có thể bị xem xét theo quy định hình sự về an toàn thực phẩm.

Danh sách các nhà cung cấp thực phẩm tại Trường Tiểu học Liên Mạc. Ảnh: Nhà trường công khai

Nhà trường có trách nhiệm tổ chức bữa ăn an toàn, nhưng không trực tiếp kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng. Phụ huynh càng không có khả năng kiểm tra những khâu phía trước. Vì vậy, mức độ an toàn của bữa ăn phụ thuộc lớn vào cách doanh nghiệp kiểm soát hệ thống của mình.

Khi đặt các vụ việc cụ thể cạnh quy định pháp luật và cách chuỗi cung ứng vận hành, có thể thấy một thực tế: rủi ro bắt đầu từ đâu, trách nhiệm sẽ được truy về đó. Và trong bữa ăn học đường, điểm bắt đầu ấy thường nằm ở khâu cung ứng.

Trong chuỗi cung ứng bữa ăn học đường, nơi người sử dụng là trẻ em – nhóm không có khả năng tự bảo vệ – mọi rủi ro từ đầu vào, nếu không được kiểm soát, mặc nhiên thuộc trách nhiệm của doanh nghiệp đã đưa thực phẩm vào trường học.

Đây không còn là câu chuyện “lỗi hệ thống”. Đó là trách nhiệm cụ thể, có thể truy đến cùng, và không có khoảng trống để né tránh.

 (Còn tiếp)