Giáo dục

LTS: Bữa ăn bán trú đóng vai trò then chốt trong sự phát triển thể chất của hàng triệu học sinh. Tuy nhiên, những sự cố mất an toàn thực phẩm (ATTP) học đường gần đây đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về trách nhiệm và quy trình giám sát tại các nhà trường.

Với mong muốn tìm ra giải pháp bền vững, Tạp chí Việt Mỹ khởi đăng loạt bài chuyên đề: “An toàn thực phẩm học đường: từ nỗi lo đến hành động, góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, nơi học sinh không chỉ được nuôi dưỡng về trí tuệ mà còn được bảo vệ tuyệt đối về sức khỏe.

Liên tiếp phát hiện những vụ ngộ độc, bữa ăn không an toàn trong trường học

Vụ việc gần 300 tấn thịt lợn bệnh bị tuồn vào bếp ăn của 26 trường công lập và nhiều trường mầm non tại Hà Nội đã gây rúng động dư luận, đẩy hàng nghìn phụ huynh vào trạng thái hoang mang và phẫn nộ tột độ khi niềm tin vào an toàn học đường bị đổ vỡ. 

Ngay những ngày đầu tháng 4, Công an TP Hà Nội thông tin đã chính thức khởi tố vụ án, khởi tố 4 bị can gồm: Nguyễn Thị Hiền, Đỗ Văn Thanh, Nguyễn Thị Bình và Nguyễn Văn Thành về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm.

Theo điều tra từ cơ quan chức năng, số thực phẩm độc hại này được thu gom từ nguồn lợn ốm, lợn dịch, sau đó qua khâu giết mổ và "phù phép" dán nhãn "thịt sạch" để phân phối qua các công ty trung gian vào trường học. 

Doanh nghiệp tuồn hơn 300 tấn thịt lợn bẩn ra thị trường

Đáng phẫn nộ hơn, hành vi trục lợi bất chính này còn có sự tiếp tay của một số cán bộ kiểm dịch thông qua việc cấp giấy chứng nhận sai lệch, trực tiếp vô hiệu hóa hệ thống kiểm soát và tạo điều kiện cho thực phẩm bẩn "qua mặt" các rào cản kỹ thuật để đi vào bữa ăn của trẻ nhỏ. Theo thông tin đã được cơ quan cảnh sát công bố, Công ty suất ăn công nghiệp Hà Nội đã mua vào để bán lại cho bếp ăn 26 trường công lập. Công ty thương mại thực phẩm Khánh Ngọc thì chuyên bán vào bếp ăn các trường mầm non tư thục trên địa bàn Hà Nội với số lượng tương đối nhiều. Tuy nhiên chưa có con số cụ thể về các trường đã sử dụng thịt lợn nhiễm bệnh.

Thực tế những năm gần đây cho thấy, các vi phạm về an toàn thực phẩm không còn là những sự việc cá biệt mà có xu hướng diễn biến phức tạp.

Một trong những vụ việc điển hình là vào, tháng 5/2024, vụ ngộ độc thực phẩm tại Trường Tiểu học Vĩnh Trường (Phường Nam Nha Trang, Khánh Hòa) khiến hàng trăm học sinh phải nhập viện đã tạo ra một chấn động xã hội.

Sau quá trình điều tra, cơ quan chức năng xác định nguyên nhân liên quan đến suất ăn bán trú, đồng thời tiến hành xử lý trách nhiệm các đơn vị liên quan. Dù vụ việc này chủ yếu được xử lý ở cấp độ hành chính và trách nhiệm quản lý, nhưng quy mô ảnh hưởng – với hàng trăm trẻ em bị tác động cùng lúc – đã đặt ra câu hỏi lớn về tính an toàn thực chất của chuỗi cung ứng thực phẩm học đường.

Gần đây nhất, Chiều 13/4, báo Tuổi Trẻ Online dẫn thông tin từ Sở Y tế TP.HCM cho biết, kết quả phân lập vi khuẩn từ mẫu phân của các học sinh nghi ngộ độc thực phẩm do Bệnh viện Nhân dân Gia Định thực hiện, xét nghiệm PCR do Đơn vị Nghiên cứu lâm sàng Đại học Oxford (OUCRU) đã xác định tác nhân ngộ độc tại Trường Tiểu học Bình Quới Tây mới đây là Salmonella enteritidis.

Hơn 200 học sinh ở Bình Quới Tây bị ngộ độc thực phẩm. Ảnh: NLĐ

Theo ghi nhận của Sở Y tế TP.HCM có 202 học sinh tại Trường tiểu học Bình Quới Tây xuất hiện biểu hiện nghi ngộ độc thực phẩm. Kết quả cấy phân tại Bệnh viện Nhân dân Gia Định cho thấy 17 mẫu dương tính với vi khuẩn Salmonella. Kết quả xét nghiệm PCR do OUCRU thực hiện tiếp tục xác nhận sự hiện diện của Salmonella enteritidis trong các mẫu bệnh phẩm, qua đó xác định đây là tác nhân liên quan đến vụ ngộ độc thực phẩm xảy ra tại trường.

Tại xã Văn Lăng, tỉnh Thái Nguyên, phụ huynh trường Trường Mầm non Hòa Bình đã phát hiện ra thực phẩm cung cấp cho con em họ dương tính với virus dịch tả lợn châu Phi. Điều này khiến chính quyền phải vào cuộc xử lý.

Những vụ việc này, dù diễn ra ở các địa phương khác nhau, lại có một điểm chung đáng chú ý: rủi ro không nằm ở một khâu đơn lẻ, mà xuất hiện trong toàn bộ chuỗi cung ứng – từ nguồn nguyên liệu đến bàn ăn.

 “Hợp lệ trên giấy” và “an toàn trong thực tế” đang bị vênh?

Khi đặt các vụ việc này trong một tổng thể, có thể nhận diện một vấn đề mang tính hệ thống. Chuỗi cung ứng thực phẩm học đường hiện nay thường bao gồm nhiều tầng nấc trung gian: từ nhà sản xuất, nhà phân phối, đơn vị cung cấp suất ăn, đến bếp ăn tại trường. Trong quá trình đó, nếu việc kiểm soát chỉ dừng lại ở hồ sơ, giấy tờ, thì khoảng cách giữa “hợp lệ trên giấy” và “an toàn trong thực tế” hoàn toàn có thể bị kéo giãn.

Những gì đã xảy ra trong thời gian qua cho thấy, câu trả lời không thể là sự yên tâm. Khi một doanh nghiệp bị khởi tố hình sự vì vi phạm quy định an toàn thực phẩm trong cung cấp suất ăn tập thể, điều đó không còn là một “sai phạm đơn lẻ”.

Nó là bằng chứng rằng thực phẩm không an toàn đã có thể đi xuyên qua toàn bộ chuỗi cung ứng, vượt qua các lớp kiểm soát, để xuất hiện trong những bữa ăn tập thể – nơi có thể bao gồm cả học sinh.

Khi hàng trăm học sinh tại một trường tiểu học ở Nha Trang phải nhập viện do ngộ độc thực phẩm liên quan đến suất ăn bán trú, câu hỏi không thể dừng lại ở việc truy tìm một khâu sai sót cụ thể. Vấn đề cần được đặt ra ở cấp độ hệ thống: vì sao một chuỗi cung ứng có đủ hợp đồng, đủ hồ sơ, đủ quy trình lại không ngăn chặn được rủi ro trước khi nó xảy ra?

Câu trả lời, nếu nhìn thẳng vào thực tế, nằm ở một khoảng trống nguy hiểm giữa “hồ sơ hợp lệ” và “an toàn thực chất”.

Trong nhiều trường hợp, việc kiểm soát an toàn thực phẩm hiện nay vẫn đang dựa nặng vào giấy tờ: hợp đồng cung ứng, giấy chứng nhận nguồn gốc, hồ sơ kiểm định định kỳ. Những yếu tố này là cần thiết, nhưng không đủ.

Bởi lẽ, như các vụ việc đã cho thấy, giấy tờ có thể hoàn toàn hợp lệ trong khi thực phẩm vẫn không an toàn. Khi hệ thống chấp nhận điều đó như một trạng thái bình thường, thì về bản chất, nó đang vận hành trên một giả định sai lầm: tin vào tính hợp thức của hồ sơ thay vì kiểm chứng thực tế của chuỗi cung ứng.

Sai lầm này càng trở nên nghiêm trọng khi đặt trong bối cảnh chuỗi cung ứng thực phẩm học đường ngày càng phức tạp. Doanh nghiệp ký hợp đồng với nhà trường thường không trực tiếp sản xuất toàn bộ nguyên liệu, mà thu mua qua nhiều tầng trung gian.

Mỗi tầng nấc là một điểm có thể phát sinh rủi ro, nhưng lại không phải lúc nào cũng được kiểm soát thực địa.

Thực đơn một số trường Tiểu học trên địa bàn thành phố có hợp đồng cung cấp suất ăn với Công ty CP Dịch vụ Suất ăn công nghiệp Hà Nội. Ảnh: Chụp màn hình.

Thực đơn một số trường Tiểu học trên địa bàn thành phố có hợp đồng cung cấp suất ăn với Công ty CP Dịch vụ Suất ăn công nghiệp Hà Nội. Ảnh: Chụp màn hình.

Khi sự cố xảy ra, trách nhiệm có xu hướng bị phân tán: nguồn nguyên liệu thuộc về nhà cung cấp khác, khâu vận chuyển do đơn vị khác thực hiện, bếp ăn chỉ chế biến theo những gì được giao. Tuy nhiên, pháp luật không thừa nhận sự phân tán này.

Trao đổi với phóng viên, Luật sư Đào Quốc Hưng (Liên đoàn luật sư thành phố Hà Nội) cho biết:

Bữa ăn học đường, về bản chất, không phải là một dịch vụ thông thường, mà là một phần của hệ thống bảo vệ trẻ em.

Trong không gian đó, học sinh không có quyền lựa chọn thực phẩm, không có khả năng đánh giá rủi ro, và hoàn toàn phụ thuộc vào những quyết định được đưa ra bởi người lớn. Điều này dẫn đến một nguyên tắc không thể tranh cãi: mọi rủi ro nếu tồn tại trong bữa ăn học đường đều là rủi ro bị áp đặt lên trẻ em.

Chính vì vậy, an toàn thực phẩm trong trường học không phải là tiêu chuẩn “cố gắng đạt”, mà phải là nghĩa vụ tuyệt đối – cả về pháp lý lẫn đạo đức.

Nguyên tắc này không phải là khẩu hiệu. Nó đã được xác lập trong Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em và được cụ thể hóa trong Luật Trẻ em 2016 của Việt Nam, đồng thời được ràng buộc bằng nghĩa vụ trực tiếp đối với doanh nghiệp trong Luật An toàn thực phẩm 2010: tổ chức, cá nhân cung cấp thực phẩm phải chịu trách nhiệm đến tận nguồn về an toàn thực phẩm. Vấn đề không nằm ở việc thiếu quy định, mà nằm ở chỗ các quy định này có đang được thực thi đúng bản chất hay không.

Theo Luật An toàn thực phẩm 2010, chủ thể cung cấp thực phẩm phải chịu trách nhiệm cuối cùng về chất lượng sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Không có ngoại lệ cho việc “đã làm đúng quy trình” nếu kết quả cuối cùng là thực phẩm không an toàn.

Ở đây cần nói rõ một điểm mang tính nguyên tắc: trong lĩnh vực thực phẩm học đường, không tồn tại khái niệm “rủi ro chấp nhận được”.

Người chịu rủi ro không phải là người ra quyết định, mà là trẻ em – những đối tượng không có khả năng tự bảo vệ mình. Vì vậy, mọi lập luận kiểu “xác suất thấp”, “trường hợp hy hữu” hay “đã có kiểm tra định kỳ” đều không đủ sức biện minh. Khi rủi ro xảy ra, hậu quả không chỉ dừng ở con số thống kê, mà là những ca nhập viện, là những tổn hại sức khỏe, và sâu hơn là sự đổ vỡ niềm tin của phụ huynh đối với nhà trường và hệ thống cung ứng thực phẩm.

Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục sử dụng ngôn ngữ “tăng cường kiểm tra”, “rút kinh nghiệm” hay “siết chặt quản lý” là không đủ. Vấn đề không nằm ở việc thiếu kiểm tra, mà nằm ở cách thức kiểm tra và mức độ chịu trách nhiệm. Điều cần thiết không phải là nhiều biện pháp hơn trên giấy, mà là chuyển từ kiểm tra hình thức sang kiểm soát thực chất, từ trách nhiệm chung chung sang trách nhiệm cá thể hóa, có thể truy cứu đến cùng.

Doanh nghiệp cung cấp thực phẩm cho trường học cần được nhìn nhận đúng vai trò: không chỉ là một đối tác kinh doanh, mà là một chủ thể trực tiếp tham gia vào hệ thống bảo vệ trẻ em. Điều đó đồng nghĩa với việc tiêu chuẩn áp dụng cho họ phải cao hơn, nghĩa vụ minh bạch phải sâu hơn, và trách nhiệm pháp lý phải rõ ràng hơn.

Không thể tồn tại tình trạng doanh nghiệp chỉ cần chứng minh “đã làm đúng quy trình” mà không phải chứng minh “thực phẩm là an toàn”.

Cuối cùng, cần khẳng định một cách dứt khoát: trong lĩnh vực thực phẩm học đường, an toàn không phải là một cam kết mang tính tuyên bố, mà phải là một trạng thái có thể kiểm chứng. Nếu không thể chứng minh được bằng kiểm tra thực tế, bằng truy xuất nguồn gốc thực chất, bằng trách nhiệm rõ ràng khi có sự cố xảy ra, thì mọi tuyên bố về an toàn đều chỉ dừng lại ở mức hình thức.

Với trẻ em, an toàn không thể là một giả định. Với xã hội, an toàn không thể là niềm tin vô điều kiện. Và với doanh nghiệp, an toàn không thể là một bộ hồ sơ.

An toàn phải là bằng chứng. Nếu không chứng minh được, thì về bản chất, nó chưa tồn tại.