Giáo dục

Sách Lịch sử và Địa lý 5 không có bài nào nói về nhà Tây Sơn. Ảnh minh họa

Mới đây, Trong thông báo gửi đi, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng: Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện một số thông tin thất thiệt, xuyên tạc nội dung lịch sử trong sách giáo khoa Lịch sử – Địa lí lớp 5 (bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống), cho rằng SGK chỉ dạy về Nguyễn Ánh mà không đề cập đến Quang Trung và phong trào Tây Sơn, gây hoang mang dư luận.

Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) đã tổ chức rà soát và kết quả cho thấy: (i) Nội dung dạy học về Quang Trung và phong trào Tây Sơn được bố trí đầy đủ, có hệ thống, từ trung học cơ sở như lớp 8 (môn Lịch sử và Địa lí) đến trung học phổ thông như lớp 11 (môn Lịch sử); (ii) Nội dung dạy học về nhà Nguyễn với tư cách là một triều đại được thể hiện khách quan, đầy đủ. Trong đó, nội dung về Nguyễn Ánh được bố trí theo mạch logic lịch sử ở lớp 5 (môn Lịch sử và Địa lí), lớp 7 và lớp 8 (môn Lịch sử và Địa lí), lớp 11 (môn Lịch sử).

Bộ GD&ĐT khẳng định các thông tin cho rằng SGK coi nhẹ hoặc không dạy về Quang Trung – phong trào Tây Sơn là bóp méo sự thật. Đồng thời, Bộ đã đề nghị Bộ Công an và các cơ quan chức năng xác minh, xử lý nghiêm các hành vi phát tán thông tin sai lệch (nếu có).

Tuy nhiên, xét từ góc độ phản ứng của dư luận cũng như xét về một vài khía cạnh khoa học, có lẽ Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng cần có trách nhiệm nhìn lại.

Có thể nói, giáo dục lịch sử bậc tiểu học đóng vai trò then chốt trong việc hình thành nền tảng nhận thức lịch sử sơ cấp cho học sinh, giúp học sinh phát triển khái niệm về thời gian, sự kiện then chốt và vai trò nhân vật lịch sử tiêu biểu trong tiến trình xã hội.

Một số tranh luận về việc sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí lớp 5 trong bộ Kết nối tri thức với cuộc sống không có mục nội dung độc lập về nhà Tây Sơn cần được tiếp cận từ góc độ khoa học chương trình và so sánh quốc tế, thay vì xem đây là tranh luận cảm tính.

Trong khoa học chương trình, từng cấp học có chức năng nhận thức khác nhau, không vận hành theo cơ chế bù trù giữa các cấp học. Nếu chỉ lý giải cấp tiểu học cụ thể là lớ 5 chưa có nhưng cấp Trung học cơ sở (cụ thể là lớp 8) và cấp Trung học phổ thông (cụ thể là lớp 11) có đưa sử liệu về nhà Tây Sơn vào để nói rằng không coi nhẹ, không bỏ qua e rằng chưa thuyết phục.

Bậc tiểu học, đặc biệt là lớp 5, được coi là giai đoạn xây dựng “nhận thức lịch sử” ban đầu – các khái niệm, cấu trúc nhận thức về lịch sử ban đầu – trên cơ sở đó học sinh có thể triển khai năng lực phân tích, đánh giá và so sánh ở các cấp học tiếp theo.

Trước đây, Sách "Truyện kể lịch sử Lớp 5" là một bộ sách giáo khoa (SGK) cũ của Việt Nam, được xuất bản bởi Nhà xuất bản Giáo dục, dùng để giảng dạy lịch sử Việt Nam cho học sinh lớp 5, tập trung vào các câu chuyện lịch sử, nhân vật, sự kiện qua các thời kỳ, và được biên soạn bởi các tác giả như Hoàng Nguyên Cát, Phạm Kỳ Tá, với các phiên bản cũ như năm 1988, 1994, nhằm giáo dục truyền thống lịch sử cho thế hệ trẻ. 

Cách tiêp cận bằng cách kể các câu chuyện về lịch sử Việt Nam từ sơ sử đến các thời kỳ cận đại, giúp học sinh dễ tiếp thu kiến thức lịch sử hơn qua hình thức kể chuyện.

Cuốn sách này được đánh giá phù hợp và là nền tảng chung được mô tả trong các chuẩn giáo dục phổ biến ở nhiều nước, trong đó lịch sử thường là một phần của môn nghiên cứu xã hội với khung chuẩn hướng dẫn nội dung, kỹ năng và mục tiêu cho từng cấp học.

Ở Hoa Kỳ, tài liệu chuẩn National Curriculum Standards for Social Studies (Tạm dịch - Tiêu chuẩn chương trình giảng dạy quốc gia về Khoa học xã hội)  do National Council for the Social Studies xây dựng cung cấp các nguyên tắc để lựa chọn nội dung và phát triển chương trình nghiên cứu xã hội cho học sinh từ mầm non đến trung học, trong đó lịch sử được coi là một phân ngành cốt lõi xuất hiện xuyên suốt các cấp học và được cấu trúc theo tiến trình nhận thức phù hợp từng độ tuổi.

Cụ thể, các tiêu chuẩn này xác định kiến thức lịch sử, kỹ năng phân tích và tư duy phản biện là những mục tiêu cần đạt của chương trình nghiên cứu xã hội, yêu cầu học sinh dần hình thành năng lực nhận diện thời gian lịch sử, mối quan hệ nhân quả và khả năng tổng hợp thông tin từ các nguồn khác nhau.

Trong bối cảnh đó, học thuật quốc tế chỉ ra rằng học sinh tiểu học có thể tiếp cận lịch sử không chỉ qua việc ghi nhớ sự kiện rời rạc, mà thông qua các hoạt động điều tra lịch sử đơn giản, đánh giá nguồn và suy luận nhân quả.

Công trình của Bruce VanSledright trong Elementary School Journal (Tạp chí trường tiểu học) đã chứng minh qua thiết kế thực nghiệm giảng dạy ở lớp 5 rằng học sinh ở tuổi này có thể học cách phân tích tài liệu lịch sử, đánh giá tính đáng tin cậy, nhận diện bản chất nguồn tư liệu và đối chiếu các mô tả khác nhau về cùng một sự kiện, tức là tham gia vào tư duy lịch sử có chất lượng, nếu phương pháp dạy học được tổ chức theo hướng điều tra và tương tác với tư liệu.

Các công trình học thuật rộng hơn, như Dạy và học môn Lịch sử ở trường tiểu học của Jere Brophy và Bruce VanSledright, cũng củng cố quan điểm rằng lịch sử là một môn học có thể – và nên – được giảng dạy ở bậc tiểu học với trọng tâm là nhận thức lịch sử tích hợp năng lực, không chỉ đơn thuần là truyền tải dữ kiện.

Ở Việt Nam, chương trình giáo dục phổ thông 2018 do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành xác định môn Lịch sử và Địa lí ở cấp tiểu học là môn học bắt buộc, được xây dựng nhằm hình thành cho học sinh năng lực lịch sử và địa lý cơ bản, tiếp nhận được những sự kiện, nhân vật và hiện tượng lịch sử ở mức độ phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh, đồng thời góp phần phát triển các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung được quy định trong chương trình tổng thể.

Chương trình yêu cầu lựa chọn các chủ đề lịch sử và địa lý phản ánh các dấu mốc lớn của quá trình dựng nước và giữ nước, được thiết kế theo phạm vi mở rộng dần từ địa phương đến đất nước và thế giới, phù hợp với đặc điểm phát triển nhận thức của học sinh tiểu học.

Trong đó, nội dung chương trình tập trung vào một số sự kiện và nhân vật lịch sử được chọn lọc nhằm đáp ứng mục tiêu phát triển tư duy lịch sử cơ bản, nhận thức về thời gian và bối cảnh lịch sử, sự kiện, biến cố liên quan trực tiếp đến hình thành bản sắc văn hóa và tinh thần quốc gia. Việc lựa chọn này được thực hiện trong khuôn khổ tích hợp lịch sử và địa lý nhằm đáp ứng các yêu cầu năng lực của chương trình, chứ không tách riêng lịch sử theo niên đại chi tiết trong từng bài học ở mỗi lớp học.

So sánh với hệ thống chuẩn Hoa Kỳ, nơi các bang cụ thể xây dựng tiêu chuẩn nghiên cứu xã hội cho từng khối lớp dựa trên khung chuẩn NCSS, có thể thấy rằng mục tiêu và nguyên lý giáo dục lịch sử bậc tiểu học – phát triển năng lực nhận biết thời gian, đánh giá nguồn, và xây dựng hiểu biết nhân quả lịch sử – là tương đồng về nguyên lý, dù khác nhau về ngôn ngữ, bối cảnh và nội dung lịch sử cụ thể. Ở Hoa Kỳ, các chuẩn cấp bang (ví dụ Utah Core Standards) cụ thể hóa các nguyên tắc của NCSS để thiết kế nội dung theo từng khối lớp nhằm đạt được các mục tiêu nhận thức lịch sử tương ứng với phát triển tuổi học sinh.

Xét từ góc độ này, việc tranh luận về một nội dung sử học cụ thể có xuất hiện ở lớp 5 hay không cần được đặt trong tổng thể chương trình liên cấp và nguyên lý xây dựng chương trình.

Lịch sử không được thiết kế như những mảnh rời rạc, mà là một chỉnh thể được cấu trúc để phát triển nhận thức theo thời gian và theo từng khối lớp.

Vì vậy, sử dụng nội dung ở các lớp học cao hơn như lớp 8, 11 để “giải thích” cho thiếu sót cụ thể ở lớp 5 là không phù hợp với quan điểm khoa học về chương trình liên thông; mỗi cấp học có trách nhiệm phát triển một nền tảng nhận thức nhất định tại thời điểm học của học sinh.

Đồng thời, nghiên cứu của VanSledright chỉ ra rằng nếu tổ chức dạy học dựa trên hoạt động tư duy và điều tra, học sinh lớp 5 hoàn toàn có thể tiếp cận với các nhiệm vụ tư duy lịch sử phức tạp hơn so với những gì thường bị hiểu lầm là “chỉ ghi nhớ sự kiện”.

Vì vậy, yêu cầu xem xét lại vị trí của các nội dung lịch sử nền tảng – đặc biệt những giai đoạn mang tính điểm nút trong tiến trình dân tộc – trong sách giáo khoa bậc tiểu học là một đề xuất có cơ sở học thuật rõ ràng.

Tiếp cận vấn đề này bằng phương pháp khoa học, dựa trên nguyên lý giáo dục lịch sử quốc tế và quy định chương trình nội bộ, giúp củng cố tính minh bạch và hợp lý của chính sách giáo dục lịch sử trong dài hạn, đồng thời đảm bảo rằng nền tảng nhận thức lịch sử của học sinh được xây dựng một cách có hệ thống và hiệu quả.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Brophy, Jere, and Bruce VanSledright. 1997. Teaching and Learning History in Elementary Schools. New York: Teachers College Press. The History Education Network

VanSledright, Bruce A. 2002. “Fifth Graders Investigating History in the Classroom: Results from a Researcher-Practitioner Design Experiment.” Elementary School Journal 103 (2): 131–60. The History Education Network

National Council for the Social Studies (NCSS). 2010. National Curriculum Standards for Social Studies: A Framework for Teaching, Learning, and Assessment. Silver Spring, MD: NCSS. Hội Nghị Khoa Học Xã Hội

Bộ Giáo dục và Đào tạo (Việt Nam). 2018. Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử và Địa lí cấp Tiểu học (GDPT 2018). Ban hành kèm Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT. Hoatieu

National Council for the Social Studies. NCSS Standards Overview. https://www.socialstudies.org/standards.