Toàn cảnh nước mỹ

Việc lãnh đạo Nhà Trắng nhấn mạnh việc duy trì “ưu thế hạt nhân áp đảo” của Mỹ, đồng thời cảnh báo khả năng mở rộng hoặc hiện đại hóa kho vũ khí hạt nhân, đã tạo nên những phản ứng mạnh mẽ từ nhiều quốc gia, nhất là trong bối cảnh các cơ chế kiểm soát vũ khí toàn cầu đang suy yếu.

Trước hết, cần nhìn nhận phát biểu của Tổng thống Mỹ xuất phát từ sự thay đổi sâu sắc của môi trường an ninh quốc tế. Cuộc cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ với Nga và Trung Quốc, sự trỗi dậy nhanh chóng của các cường quốc hạt nhân mới, cùng các điểm nóng dai dẳng như Ukraine, Trung Đông, bán đảo Triều Tiên... đang khiến Washington lo ngại về khả năng bị thu hẹp ưu thế quân sự. Trong bối cảnh đó, việc Tổng thống Mỹ tuyên bố “Mỹ sẽ không bao giờ để bất kỳ quốc gia nào vượt qua về năng lực răn đe hạt nhân” vừa mang tính đối nội – nhằm trấn an giới quân sự, chính trị trong nước – vừa mang tính đối ngoại, gửi đi thông điệp răn đe mạnh mẽ tới các đối thủ.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này đang làm dấy lên những lo ngại sâu sắc về nguy cơ kích hoạt một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới. Sau nhiều thập kỷ nỗ lực hạn chế và cắt giảm kho vũ khí hạt nhân, thế giới nay phải đối mặt với khả năng đảo ngược tiến trình này. Việc Mỹ liên tục đề cập tới hiện đại hóa “Bộ ba hạt nhân” (bao gồm tên lửa đạn đạo liên lục địa, máy bay ném bom chiến lược và tàu ngầm mang tên lửa hạt nhân) cho thấy Washington muốn bảo đảm năng lực răn đe ở mức cao nhất. Điều này chắc chắn sẽ kéo theo phản ứng tương ứng từ các cường quốc khác, đặc biệt là Nga – quốc gia luôn coi lực lượng hạt nhân chiến lược là “cột trụ khác biệt” giúp họ duy trì vị thế cường quốc.

Không chỉ vậy, Trung Quốc những năm gần đây cũng đang mở rộng kho vũ khí hạt nhân với tốc độ nhanh chưa từng có. Một số báo cáo của Mỹ dự báo Bắc Kinh có thể sở hữu hơn 1.000 đầu đạn hạt nhân vào đầu những năm 2030, đồng nghĩa việc họ có thể tiến sát năng lực răn đe của Mỹ và Nga.

Trong bối cảnh đó, phát biểu mạnh mẽ của Tổng thống Mỹ nhằm gửi thông điệp rằng Washington sẽ không khoan nhượng trước bất kỳ mối đe dọa nào có khả năng làm thay đổi cán cân quyền lực chiến lược. Tuy nhiên, tuyên bố này không chỉ làm gia tăng căng thẳng trong quan hệ Mỹ – Trung mà còn có thể khiến nhiều quốc gia khác cảm thấy bất an, từ đó thúc đẩy họ theo đuổi chương trình hạt nhân riêng.

Một yếu tố quan trọng khác là sự suy yếu của các cơ chế kiểm soát vũ khí quốc tế. Hiệp ước INF từng cấm Mỹ và Nga phát triển tên lửa tầm trung đã bị chấm dứt. Hiệp ước New START – văn kiện cuối cùng hạn chế kho vũ khí hạt nhân chiến lược của hai nước chỉ còn hiệu lực đến năm 2026 mà không chắc chắn sẽ được gia hạn.

Các kênh đối thoại chiến lược giữa Washington và Moscow gần như đóng băng vì chiến sự tại Ukraine. Trong bối cảnh đó, bất kỳ tuyên bố cứng rắn nào từ phía Mỹ đều dễ dàng bị các cường quốc khác xem là dấu hiệu “giai đoạn đối đầu mới”.

Tuyên bố của Tổng thống Mỹ cũng gây ra những tranh cãi bên trong nước Mỹ. Giới học giả và một bộ phận nghị sĩ cho rằng việc Mỹ tiếp tục mở rộng năng lực hạt nhân sẽ tiêu tốn hàng trăm tỷ USD trong khi ngân sách quốc gia đang chịu áp lực lớn.

Họ cho rằng Mỹ nên ưu tiên xây dựng các hiệp ước kiểm soát vũ khí mới thay vì đẩy thế giới vào nguy cơ đối đầu hạt nhân. Thậm chí, nhiều chuyên gia an ninh cảnh báo rằng việc nhấn mạnh quá mức vai trò của vũ khí hạt nhân có thể làm giảm ngưỡng sử dụng chúng trong các tình huống khủng hoảng, đặc biệt là khi xung đột khu vực lan rộng.

Ngược lại, phe ủng hộ lập luận rằng Mỹ cần duy trì năng lực hạt nhân vượt trội để bảo đảm an ninh cho chính mình và các đồng minh trong NATO cũng như khu vực châu Á Thái Bình Dương. Trong bối cảnh Nga tăng cường triển khai vũ khí hạt nhân chiến thuật tại Belarus, Triều Tiên tiếp tục thử nghiệm tên lửa ICBM, và Iran ngày càng tiến gần “ngưỡng hạt nhân”, các quan chức Mỹ cho rằng Washington không còn lựa chọn nào khác ngoài việc củng cố răn đe chiến lược.

Tuyên bố mạnh mẽ của Tổng thống Mỹ cũng đã tạo ra hiệu ứng domino về mặt chính trị. Nhiều quốc gia đồng minh hoan nghênh “lập trường cứng rắn” của Washington, coi đó là yếu tố giúp ngăn chặn tham vọng quân sự của các đối thủ. Tuy nhiên, các quốc gia trung lập hoặc đang phát triển lại bày tỏ lo ngại sâu sắc.

Họ cho rằng các cường quốc đang đặt lợi ích của mình lên trên an ninh chung của nhân loại. Trong khi thế giới phải đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, kinh tế suy thoái, bất bình đẳng xã hội, việc theo đuổi chạy đua hạt nhân chỉ khiến nguồn lực bị phân tán, làm gia tăng rủi ro chiến tranh.

Các tổ chức quốc tế như Liên Hợp Quốc, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của đối thoại và kiểm soát vũ khí. Nhiều chuyên gia nhận định rằng tuyên bố của Tổng thống Mỹ có thể là chiến thuật gây sức ép nhằm thúc đẩy các đối thủ quay lại bàn đàm phán. Washington muốn nhấn mạnh rằng họ sẵn sàng cạnh tranh nếu cần, nhưng cũng để ngỏ khả năng tái lập cơ chế kiểm soát vũ khí mới bao trùm cả Mỹ, Nga và Trung Quốc – điều mà trước đây chưa từng có.

Dù mục đích thật sự của Tổng thống Mỹ là gì, xu hướng rõ ràng hiện nay là thế giới đang tiến gần hơn tới một thời kỳ bất ổn chiến lược. Việc sử dụng ngôn từ mạnh mẽ liên quan tới vũ khí hạt nhân không chỉ gây tác động tâm lý mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp tới tính toán của các quốc gia sở hữu và theo đuổi chương trình hạt nhân. Bất kỳ hiểu lầm hoặc tính toán sai lầm nào cũng có thể dẫn tới những hậu quả thảm khốc.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đang có những phát ngôn mạnh mẽ về vấn đề hạt nhân

Trước tình hình đó, cộng đồng quốc tế cần thúc đẩy đối thoại, khôi phục lòng tin và tìm kiếm một cơ chế kiểm soát vũ khí mang tính ràng buộc mới. Một thế giới an toàn không thể dựa vào sự đe dọa lẫn nhau bằng kho vũ khí hạt nhân khổng lồ, mà phải dựa vào sự hợp tác và cam kết chung nhằm giảm thiểu rủi ro.

Có thể nói, tuyên bố của Tổng thống Mỹ đã tạo ra thách thức lớn đối với an ninh toàn cầu. Dù mang tính chiến lược hay tính toán chính trị, nó cũng mở ra một chương mới đầy bất định trong “cuộc chơi hạt nhân” quốc tế. Điều cần thiết hiện nay là các cường quốc phải nhận thức rõ trách nhiệm của mình đối với hòa bình thế giới, tránh để những phát biểu mang tính răn đe trở thành mồi lửa cho một cuộc đối đầu vượt khỏi tầm kiểm soát.