Giáo dục

Các cuốn sách lịch sử trước đây đều có nguyên tắc kế thừa. Ảnh minh họa

Trong khoa học giáo dục, đặc biệt là lĩnh vực thiết kế chương trình, tính kế thừa theo chiều dọc của nội dung giảng dạy được xem là điều kiện cốt lõi bảo đảm sự phát triển nhận thức bền vững của người học. Nguyên tắc này yêu cầu mỗi cấp học phải hoàn thành đầy đủ chức năng nhận thức của mình, đồng thời tạo nền tảng cho các cấp học tiếp theo, thay vì trông chờ vào sự “bù trừ” ở giai đoạn sau. Đối với môn Lịch sử, tính kế thừa không chỉ thể hiện ở việc lặp lại nội dung, mà ở sự phát triển có chủ đích từ nhận thức khái quát, biểu trưng ở bậc tiểu học sang phân tích và đánh giá ở bậc trung học.

Lịch sử sách giáo khoa Việt Nam cho thấy nguyên tắc này không phải là lý thuyết ngoại lai, mà đã được thực hành ổn định trong nhiều thập niên. Trong các bộ sách giáo khoa Lịch sử sử dụng rộng rãi trước cải cách năm 2000, lịch sử Việt Nam ở bậc tiểu học được tổ chức theo mạch tiến trình tương đối đầy đủ.

Sách Lịch sử lớp 4 và lớp 5 thời kỳ này giới thiệu học sinh các triều đại và giai đoạn then chốt của lịch sử dân tộc, từ thời dựng nước đến các triều đại phong kiến lớn, trong đó có các giai đoạn chuyển tiếp mang tính bước ngoặt.

Nhà Tây Sơn được trình bày ở mức độ khái quát, tập trung vào vai trò chấm dứt cục diện phân liệt, thống nhất đất nước và những nhân vật tiêu biểu như Nguyễn Huệ, phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh tiểu học. Nội dung này không nhằm phân tích sâu, mà nhằm giúp học sinh hình dung lịch sử dân tộc như một dòng chảy liên tục với những điểm đứt đoạn rõ ràng.(1)

Sau cải cách giáo dục đầu những năm 2000, chương trình và sách giáo khoa Lịch sử tiếp tục duy trì nguyên tắc kế thừa này.

Trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 5 ban hành theo Chương trình giáo dục phổ thông năm 2000, lịch sử Việt Nam vẫn được lựa chọn theo tiêu chí các “điểm nút lịch sử”.

Nhà Tây Sơn tiếp tục được xác định là một giai đoạn có ý nghĩa chuyển tiếp đặc biệt, đánh dấu sự kết thúc trật tự phong kiến phân quyền kéo dài và mở ra quá trình thống nhất lãnh thổ cuối thế kỷ XVIII. Dù cách trình bày có thay đổi theo hướng ngắn gọn hơn, nội dung này vẫn được giữ lại như một phần không thể thiếu của bức tranh lịch sử dân tộc ở bậc tiểu học.(2)

Điều đáng lưu ý là trong suốt các giai đoạn chương trình trước khi triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, việc đưa các giai đoạn lịch sử mang tính bước ngoặt vào bậc tiểu học chưa từng bị coi là dư thừa, dù các nội dung này chắc chắn sẽ được giảng dạy lại ở các lớp trung học cơ sở và trung học phổ thông.

Trên thực tế, sự lặp lại có chủ đích này phản ánh mô hình chương trình xoắn ốc, trong đó cùng một nội dung cốt lõi được quay lại nhiều lần ở các cấp học khác nhau, mỗi lần với mức độ nhận thức cao hơn. Đây là mô hình đã được thừa nhận rộng rãi trong khoa học giáo dục, đặc biệt trong dạy học lịch sử, nơi nhận thức ban đầu đóng vai trò quyết định đối với khả năng phân tích lịch sử về sau.

Từ góc độ khoa học nhận thức, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng những khung hiểu biết lịch sử hình thành ở bậc tiểu học có ảnh hưởng lâu dài đến cách người học tiếp nhận và đánh giá lịch sử ở các giai đoạn tiếp theo của quá trình học tập. Việc thiếu vắng hoặc làm mờ những mốc lịch sử nền tảng ở giai đoạn đầu không thể được khắc phục hoàn toàn bằng việc giảng dạy chi tiết hơn ở giai đoạn sau, bởi người học sẽ thiếu điểm tựa nhận thức để gắn kết thông tin mới vào một cấu trúc lịch sử có ý nghĩa. (3)

Chính vì vậy, lập luận cho rằng một giai đoạn lịch sử quan trọng có thể không cần được trình bày rõ ràng ở bậc tiểu học vì đã được giảng dạy ở lớp 8 hoặc lớp 11 là không phù hợp với cả thực tiễn lịch sử sách giáo khoa Việt Nam lẫn nguyên lý khoa học chương trình hiện đại. Lập luận này làm suy yếu khái niệm trách nhiệm theo cấp học, đồng thời đi ngược lại mô hình kế thừa và phát triển dần đã từng vận hành ổn định trong hệ thống giáo dục phổ thông Việt Nam.

Từ phương diện trách nhiệm thể chế, sách giáo khoa là sản phẩm của một quy trình chính sách gồm xây dựng chương trình, biên soạn, thẩm định và phê duyệt.

 Khi một nguyên tắc đã được thực chứng qua nhiều thập niên bị phá vỡ, vấn đề không thể được xem là khác biệt quan điểm học thuật đơn thuần, mà cần được nhìn nhận như một dấu hiệu đòi hỏi rà soát nghiêm túc lại tiêu chí lựa chọn nội dung và cơ chế chịu trách nhiệm trong toàn bộ quy trình.

Trong giáo dục lịch sử, những sai lệch ảnh hưởng đến nền tảng nhận thức của người học không thể bị coi là khuyết điểm nhỏ, bởi chúng tác động trực tiếp đến cách các thế hệ học sinh hiểu về tiến trình lịch sử dân tộc.

Chú thích:

(1)   Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sách giáo khoa Lịch sử lớp 5, chương trình giáo dục phổ thông trước năm 2000, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội. Nội dung lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI–XVIII, trong đó có phong trào Tây Sơn, được trình bày ở mức độ khái quát, phù hợp với học sinh tiểu học.

(2)   Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sách giáo khoa Lịch sử lớp 5, chương trình giáo dục phổ thông năm 2000, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, Hà Nội. Nội dung về phong trào và triều đại Tây Sơn được giữ lại trong mạch lịch sử dân tộc, làm cơ sở cho việc học sâu hơn ở trung học cơ sở.

(3)   Brophy, Jere, and Bruce A. VanSledright, Teaching and Learning History in Elementary Schools, Teachers College Press, New York, 1997; Bruce A. VanSledright, “Fifth Graders Investigating History in the Classroom,” Elementary School Journal 103, no. 2 (2002): 131–160.