Văn hóa

Hàng chục nghìn tỷ USD đang âm thầm dịch chuyển giữa các thế hệ trên toàn cầu. Dòng chảy ấy không chỉ mang theo tiền bạc, mà còn là quyền lực, kinh nghiệm, văn hóa và cả những kỳ vọng chưa từng được gọi tên. Tại Việt Nam, làn sóng chuyển giao tài sản cũng đã bắt đầu rõ nét, khi thế hệ doanh nhân đầu tiên sau Đổi mới bước vào giai đoạn chuyển giao cho con cháu. Nhưng đi cùng cơ hội là một nghịch lý đáng lo ngại: nhiều gia sản không mất vì đầu tư sai, mà sụp đổ ngay trong chính quá trình kế thừa.

Chương trình Hộp Tài sản (The Wealth Box Talk)

Theo ước tính, khoảng 31 nghìn tỷ USD tài sản sẽ được chuyển giao trong vòng một thập kỷ tới, đến năm 2035, chủ yếu từ thế hệ Baby Boomers sang Millennials và Gen Z. Đây được xem là cuộc “đại chuyển giao tài sản” lớn nhất trong lịch sử hiện đại. Song, phía sau quy mô khổng lồ ấy là những khoảng trống không dễ lấp đầy. Trong chương trình Hộp Tài sản (The Wealth Box Talk) trên VTV8, ông Nguyễn Kỳ Minh – Kinh tế trưởng Công ty CP Chứng khoán Guotai Junan Việt Nam – đưa ra một con số đáng suy nghĩ: khoảng 70% các vụ chuyển giao tài sản thất bại không phải do đầu tư thua lỗ, mà do đổ vỡ trong giao tiếp gia đình và sự thiếu chuẩn bị của người kế thừa.

Đó là một dạng “đứt gãy” âm thầm nhưng sâu sắc. Một thế hệ đã quen tích lũy bằng tài sản hữu hình như đất đai, vàng, doanh nghiệp truyền thống; một thế hệ khác lại lớn lên trong môi trường công nghệ, ưa chuộng tài sản số, đầu tư toàn cầu và sẵn sàng chấp nhận rủi ro cao hơn. Khi hai hệ giá trị này không gặp được nhau, quá trình chuyển giao không còn là sự tiếp nối, mà trở thành điểm gãy.

Bạn Hứa Thị Thanh - Người nhận thừa kế

Ở Việt Nam, câu chuyện còn phức tạp hơn bởi cấu trúc tài sản mang tính đặc thù. Phần lớn tài sản của giới giàu nằm ở bất động sản quy mô lớn hoặc cổ phần doanh nghiệp gia đình – những loại tài sản khó chia, thanh khoản thấp và dễ phát sinh tranh chấp. Trong khi đó, số lượng người siêu giàu lại đang tăng trưởng nhanh, khoảng 10–15% mỗi năm, kéo theo nhu cầu quản lý tài sản ngày càng lớn. Sự phát triển nhanh của tài sản lại đi trước một bước so với sự hoàn thiện của hệ thống pháp lý. Những công cụ phổ biến trên thế giới như quỹ tín thác – vốn giúp quản lý tài sản xuyên thế hệ – vẫn chưa có hành lang pháp lý đầy đủ tại Việt Nam. Điều này khiến nhiều gia đình buộc phải lựa chọn cách chuyển giao trực tiếp, dồn toàn bộ tài sản vào một thời điểm, vô hình trung làm gia tăng rủi ro.

Ở phía người nhận, cảm giác “được trao” không hoàn toàn đồng nghĩa với “đã sẵn sàng”. Bạn Hứa Thị Thanh, một người trẻ đang trong giai đoạn được gia đình tính toán chuyển giao tài sản, chia sẻ rằng niềm vui luôn đi kèm áp lực. Tài sản nhận được là thành quả cả đời của cha mẹ, nhưng việc giữ được giá trị của nó trước lạm phát, biến động thị trường và những lựa chọn đầu tư chưa rõ ràng lại là một bài toán không dễ. Thực tế cho thấy, nhiều người trẻ biết đến các kênh đầu tư cơ bản như tiết kiệm, vàng, bất động sản hay cổ phiếu, nhưng thiếu một chiến lược tổng thể. Trong khi đó, tài sản lớn không chỉ cần được giữ, mà còn phải được phân bổ, bảo toàn và tăng trưởng trong một hệ thống quản trị rủi ro chặt chẽ. Nếu không, gia sản có thể bị bào mòn dần qua những quyết định nhỏ nhưng sai lệch, thay vì một cú sốc lớn.

Nhìn rộng hơn, quá trình chuyển giao tài sản tại Việt Nam đang phải đối mặt với ba nút thắt lớn. Trước hết là rủi ro vận hành, khi doanh nghiệp gia đình – trụ cột của nhiều khối tài sản – có thể rơi vào khủng hoảng nếu thế hệ kế thừa không muốn hoặc không đủ năng lực tiếp quản. Tiếp đến là sự lệch pha trong tư duy đầu tư giữa các thế hệ, khi bên ưu tiên an toàn, bên tìm kiếm đổi mới nhưng thiếu cầu nối. Cuối cùng là hạn chế về hành lang pháp lý, đặc biệt đối với các công cụ quản lý tài sản hiện đại. Bên cạnh đó, yếu tố văn hóa cũng đóng vai trò không nhỏ. Trong nhiều gia đình Việt, việc lập kế hoạch thừa kế từ sớm vẫn bị coi là điều kiêng kỵ, dẫn đến tình trạng bị động khi biến cố xảy ra và mâu thuẫn dễ bùng phát.

Một lớp vấn đề khác đang dần hiện ra khi tài sản không còn nằm gọn trong phạm vi một quốc gia. Ngày càng nhiều gia đình có cấu trúc “đa trung tâm”: cha mẹ kinh doanh trong nước, con cái học tập hoặc định cư ở nước ngoài, tài sản phân bổ ở nhiều thị trường. Khi đó, câu chuyện không chỉ là chuyển giao, mà còn là quản trị một hệ sinh thái tài sản phức tạp, liên quan đến nhiều hệ thống pháp lý và thuế khác nhau.

Chuyên gia Nguyễn Kỳ Minh, CFA

Trong bối cảnh ấy, các chuyên gia cho rằng điểm mấu chốt không nằm ở thời điểm chuyển giao, mà ở quá trình chuẩn bị trước đó. Người trẻ cần được tiếp cận với tài chính từ sớm, không phải bằng những khối tài sản lớn ngay lập tức, mà thông qua việc quản lý những nguồn lực nhỏ, học cách ra quyết định, chịu trách nhiệm và xây dựng tư duy dài hạn. Đây là quá trình tích lũy năng lực, chứ không đơn thuần là tích lũy tiền bạc. Song song với đó, xu hướng sử dụng các dịch vụ quản lý tài sản chuyên nghiệp, như mô hình “văn phòng gia đình”, cũng đang dần trở nên phổ biến, nhằm tách bạch yếu tố cảm xúc khỏi các quyết định tài chính và đảm bảo tính liên tục của gia sản qua nhiều thế hệ.

Cuộc đại chuyển giao tài sản vẫn đang diễn ra, không ồn ào nhưng đủ sâu để định hình lại cấu trúc kinh tế – xã hội trong nhiều thập kỷ tới. Và câu hỏi đặt ra không còn là ai sẽ nhận được tài sản, mà là liệu thế hệ kế thừa có đủ năng lực để giữ và phát triển nó hay không. Bởi thực tế đã nhiều lần chứng minh, một gia sản có thể được gây dựng trong hàng chục năm, nhưng cũng có thể biến mất chỉ sau một thế hệ.

Giữ được tiền là một kỹ năng. Nhưng giữ được gia sản – đó là một bài toán của tư duy, của hệ thống, và của chính cách một gia đình lựa chọn đối thoại với tương lai.