Toàn cảnh nước mỹ

Trung Đông không chỉ là vùng năng lượng trọng yếu, mà còn là giao điểm của các tuyến hàng hải và hàng không quan trọng nhất hành tinh.

Khi chiến tranh làm gián đoạn các"động mạch" vận tải này, hậu quả không dừng ở giá dầu tăng, mà có thể làm tắc nghẽn chuỗi cung ứng, khiến nhiều nền kinh tế rơi vào tình trạng vận hành trong khủng hoảng.

"Van khóa" năng lượng của thế giới trước nguy cơ bị siết chặt

Một trong những rủi ro lớn nhất của chiến sự Iran nằm ở vị trí địa chính trị đặc biệt của quốc gia này. Iran nằm cạnh Strait ofHormuz, tuyến đường biển được coi là huyết mạch của thị trường năng lượng toàn cầu.

Theo số liệu của U.S. Energy Information Administration, mỗi ngày có khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu và gần một phần năm thương mại khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) thế giới đi qua eo biển này.

Phần lớn nguồn năng lượng đó được vận chuyển từ các nước vùng Vịnh như Saudi Arabia, United Arab Emirates, Qatar, Kuwait và Iraq tới các thị trường tiêu thụ lớn ở châu Á.

Nếu xung đột quân sự khiến tuyến vận tải này bị phong tỏa hoặc trở nên quá nguy hiểm để tàu thương mại di chuyển, hệ quả sẽ lan ra toàn cầu.

Chỉ cần một sự gián đoạn kéo dài vài tuần cũng có thể khiến giá dầu và khí đốt tăng vọt, kéo theo chi phí vận tải, điện năng và sản xuất công nghiệp tăng mạnh.

Đối với các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu năng lượng như Japan, South Korea, India hay China, cú sốc này có thể khiến lạm phát tăng cao và tăng trưởng kinh tế chậm lại đáng kể.

Nguy cơ tắc nghẽn thương mại đường biển toàn cầu

Không chỉ năng lượng, chiến sự còn có thể làm gián đoạn các tuyến vận tải hàng hóa quan trọng nối châu Á với châu Âu.

Một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới là hành lang Suez Canal – Red Sea. Tuyến đường này giúp rút ngắn đáng kể quãng đường vận chuyển giữa châu Á và châu Âu.

Khi khu vực Trung Đông trở thành vùng chiến sự, tàu thương mại có thể buộc phải tránh khu vực nguy hiểm và đi vòng qua Cape of Good Hopẹ ở phía nam châu Phi.

Việc đi đường vòng này có thể kéo dài hành trình thêm 10-15 ngày, đồng thời làm tăng chi phí nhiên liệu, chi phí bảo hiểm và giá cước vận tải biển. Với các doanh nghiệp sản xuất phụ thuộc chuỗi cung ứng toàn cầu, thời gian giao hàng kéo dài có thể khiến các dây chuyền sản xuất bị gián đoạn.

Đặc biệt, mô hình sản xuất "just-in-time" - sản xuất đúng lúc - đang được nhiều ngành công nghiệp áp dụng. Mô hình này giúp giảm chi phí tồn kho nhưng lại khiến doanh nghiệp cực kỳ nhạy cảm với các cú sốc vận tải. Khi container nguyên liệu đến muộn chỉ vài ngày, cả dây chuyền sản xuất có thể phải dừng lại.

Những ngành chịu ảnh hưởng mạnh nhất thường là điện tử, ô tô, dệt may, hóa chất và sản xuất máy móc - các lĩnh vực phụ thuộc nhiều vào chuỗi cung ứng xuyên lục địa.

Chiến sự tại Iran khiến giá dầu tăng cao trên thế giới

Không phận Trung Đông: nút giao của hàng không thế giới

Song song với đường biển, chiến sự còn có thể gây ra một cuộc khủng hoảng khác ít được chú ý hơn: gián đoạn vận tải hàng không.

Trung Đông là trung tâm trung chuyển hàng không lớn của thế giới, với các hãng bay như Emirates, Qatar Airways và Etihad Airways kết nối hàng trăm thành phố ở châu Á, châu Âu và châu Phi.

Khi không phận các quốc gia trong khu vực bị đóng cửa hoặc bị hạn chế vì nguy cơ tên lửa, máy bay dân dụng buộc phải chuyển hướng. Điều này khiến hành trình bay dài hơn, chi phí nhiên liệu tăng và lịch trình vận tải bị xáo trộn.

Hàng không không chỉ vận chuyển hành khách. Đây còn là phương thức vận chuyển quan trọng đối với các mặt hàng có giá trị cao hoặc cần giao nhanh như chip bán dần, thiết bị điện tử, dược phẩm, linh kiện hàng không và hàng hóa tươi sống.

Nếu mạng lưới hàng không bị gián đoạn, nhiều ngành công nghiệp có thể bị ảnh hưởng chỉ sau vài ngày do thiếu linh kiện hoặc nguyên liệu sản xuất.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới vẫn chưa hoàn toàn phục hồi sau các cú sốc gần đây như đại dịch COVID-19 hay xung đột Nga-Ukraine, một cuộc khủng hoảng vận tải mới ở Trung Đông có thể khiến tăng trưởng toàn cầu suy yếu rõ rệt.

Thế giới có thể thích nghi nhưng với cái giá rất đắt

Tuy vậy, kinh tế toàn cầu không hoàn toàn bất lực trước các cú sốc địa chính trị. Các quốc gia có thể tìm cách đa dạng hóa nguồn năng lượng, chuyển hướng tuyến vận tải hoặc tăng dự trữ chiến lược.

Tàu hàng có thể đi vòng qua châu Phi, dầu mỏ có thể được cung cấp từ các khu vực khác như châu Mỹ hay Tây Phi, và các hãng hàng không có thể thiết lập những hành lang bay mới.

Nhưng mọi giải pháp thích nghi đều đi kèm chi phí lớn: giá vận tải cao hơn, thời gian giao hàng dài hơn và rủi ro tài chính gia tăng.

Điều đó có nghĩa là ngay cả khi thương mại toàn cầu không bị tê liệt hoàn toàn, nền kinh tế thế giới vẫn phải vận hành trong trạng thái căng thẳng kéo dài.

Chiến sự liên quan lran không chỉ là một cuộc xung đột khu vực. Trong bối cảnh Trung Đông nằm trên những tuyến vận tải chiến lược của thế giới, bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây đều có thế tạo ra những cú sốc lan rộng.Khi eo biển Hormuz rung lắc, giá năng lượng tăng.

Khi tuyến Suez - Biến Đó bị đe dọa, thương mại hàng hóa chậm lại.Khi không phận Trung Đông bị thu hẹp, vận tải hàng không toàn cầu bị rối loạn.

Ba yếu tố này, nếu xảy ra đồng thời và kéo dài, đủ để khiến dòng chảy kinh tế thế giới bị tắc nghẽn từng phần và đó chính là kịch bản mà nhiều nền kinh tế đang lo ngại nhất.