Câu chuyện Đại sứ

Benin là một quốc gia tương đối nhỏ ở Tây Phi (diện tích khoảng 114.763 km'; dân số cỡ hơn chục triệu), nhưng lại giữ vai trò "đảo chính"/bất ổn chính trị rất đáng chú ý trong lịch sử khu vực vì nó hội tụ nhiều điều kiện kinh điển khiến chính quyền dễ bị lật đổ: nhà nước non trẻ sau độc lập, quân đội trở thành trọng tài chính trị, kinh tế dễ tổn thương, chia rẽ xã hội - phe phái, và môi trường khu vực luôn có "gió ngược" từ các nước láng giềng.

Dưới đây là phân tích kỹ theo các lớp nguyên nhân (lưu ý: Benin những thập niên gần đây lại được xem là một ca chuyển đổi dân chủ tương đối thành công so với nhiều nước trong vùng, nhưng "bóng đen đảo chính" của giai đoạn đầu độc lập vẫn là bài học quan trọng).

Di sản nhà nước thuộc địa: thiết kế thể chế yếu và phụ thuộc

Benin (tên cũ Dahomey) bước ra khỏi thời kỳ thuộc địa với một bộ máy hành chính được dựng để cai trị và trích xuất, không phải để tạo đồng thuận xã hội hay quản trị theo pháp quyền. Khi độc lập, nhà nước mới thường gặp 3 vấn đề:

• Thiếu năng lực thể chế: pháp luật, tư pháp, quản trị ngân sách, kiểm soát tham nhũng chưa kịp trưởng thành; "luật chơi" chưa ổn định.

• Phụ thuộc nguồn lực bên ngoài: viện trợ, thương mại, giá hàng hóa. Khi nguồn lực biến động, chính quyền mất khả năng "mua" sự ủng hộ.

• Tính chính danh mong manh: chính danh cách mạng/giải phóng dân tộc đôi khi không đủ để quản trị đời sống hàng ngày (việc làm, giá cả, an sinh). Khi chính danh suy giảm, phe đối lập và quân đội dễ can dự.

Điểm mấu chốt: nhà nước yếu + tranh chấp quyền lực cao tạo "khoảng trống quyền lực", và trong khoảng trống đó quân đội thường bước vào.

Cấu trúc xã hội - chính trị phân mảnh: vùng miền, mạng lưới thân hữu, phe phái

Nhiều quốc gia Tây Phi, trong đó có Benin, chịu tình trạng phân mảnh liên minh chính trị

theo:

• vùng miền (Bắc - Nam),

• nhóm lợi ích địa phương,

• mạng lưới thân hữu (clientelism).

Khi các phe thay vì cạnh tranh bằng chương trình chính sách lại cạnh tranh bằng phân phối lợi ích, thì chính quyền thường:

• khó xây dựng "liên minh cầm quyền" bền vững,

• dễ rơi vào thế "không ai chịu thua",

• dẫn tới bế tắc thể chế (quốc hội/chính phủ tê liệt).

Trong bối cảnh đó, đảo chính xuất hiện như một "cách giải quyết nhanh" (dù rất tệ) để chấm dứt bế tắc, đặc biệt khi một phe lôi kéo được quân đội.

Đảo chính bất thành ở BeNin

Quân đội như "trọng tài" chính trị: động cơ và cơ hội

Đảo chính không chỉ là "tham quyền", mà thường là tổ hợp động cơ và cơ hội:

Động cơ:

• lương bổng, phúc lợi, điều kiện sống của quân nhân;

• bất mãn với tham nhũng, bổ nhiệm phe cánh;

• lo ngại bị thanh trừng hoặc bị cắt quyền lợi;

• tham vọng của nhóm sĩ quan.

Cơ hội:

•chính quyền dân sự yếu, chia rẽ;

•lực lượng an ninh  bị phân tán, thiếu kiểm soát chỉ huy;

• xã hội bất mãn (biểu tình, đình công);

• quốc tế làm ngơ hoặc phản ứng chậm.

Benin sau độc lập từng trải qua giai đoạn thay đổi chính quyền liên tục, tạo tiền lệ rằng quân đội "làm được" và ít bị trừng phạt. Một khi tiền lệ hình thành, "chi phí đảo chính" giảm xuống, khiến đảo chính có xu hướng lặp lại.

Kinh tế mong manh: cú sốc giá cả và ngân sách thổi bùng khủng hoảng

Các nền kinh tế nhỏ thường:

• phụ thuộc vài mặt hàng xuất khẩu,

• dễ bị cú sốc giá quốc tế,

• ngân sách hạn hẹp,

• thị trường lao động phi chính thức lớn.

Khi kinh tế suy thoái, chính quyền đối mặt đồng thời:

• thất nghiệp tăng,

• giá lương thực tăng,

• nợ công/thiếu hụt ngân sách,

• khó chi trả lương công chức/quân đội.

Đây là "điểm kích nổ": chỉ cần đình công diện rộng hoặc biểu tình kéo dài, quân đội có thể viện cớ "vãn hồi trật tự" để can thiệp. Trong thực tế, nhiều đảo chính ở châu Phi được "bọc đường" bằng ngôn ngữ chống tham nhũng, cứu kinh tế, cứu quốc gia -nhưng sau đó thường tái diễn chu kỳ lợi ích.

Hiệu ứng lan truyền khu vực và can thiệp bên ngoài

Tây Phi có lịch sử dài về:

• đảo chính dây chuyền,

• lính đánh thuê,

• can thiệp mềm/cứng từ các cường quốc,

• cạnh tranh ảnh hưởng trong Chiến tranh Lạnh.

Khi khu vực xung quanh bất ổn, một nước nhỏ như Benin chịu tác động:

• dòng vũ khí, dòng người, và cả "ý tưởng đảo chính" lan truyền;

• các phe trong nước tìm hậu thuẫn từ bên ngoài;

• chính quyền dễ bị kẹt giữa các áp lực địa chính trị.

Trong thời Chiến tranh Lạnh, nhiều chính quyền châu Phi bị kéo vào thế lựa chọn phe, làm nội bộ càng chia rẽ và tạo lý do cho quân đội "chỉnh hướng".

Vì sao Benin về sau lại "thoát vòng lặp" phần nào?

Điểm thú vị là Benin từng được nhắc tới như một ví dụ chuyển đổi tương đối thành công sang mô hình đa đảng và bâu cử cạnh tranh (đặc biệt từ đầu thập niên 1990). Điều này

gợi ý: nguyên nhân không phải "định mệnh" mà là thiết kế thể chế + đồng thuận xã hội có thể giảm nguy cơ đảo chính, thông qua:

• chuyển giao quyền lực bằng bầu cử (tạo lối thoát hợp pháp cho phe thua),

• kiểm soát dân sự đối với quân đội (ngân sách minh bạch, chuỗi chỉ huy rõ),

• đa dạng hóa kinh tế và mạng an sinh (giảm cú sốc xã hội),

• pháp quyền (giảm "ai cũng sợ bị xử" nên phải đảo chính trước).

Benin "nhỏ bé" nhưng từng dễ rơi vào đảo chính vì hội tụ các điều kiện cấu trúc: nhà nước hậu thuộc địa yếu, xã hội -chính trị phân mảnh, kinh tế mong manh, và quân đội trở thành tác nhân có năng lực tổ chức cao nhất trong lúc thể chế dân sự bế tắc.

Khi những điều kiện này được cải thiện (đặc biệt là tạo cơ chế chuyển giao quyền lực hợp pháp và kiểm soát quân đội), nguy cơ đảo chính giảm rõ rệt. Nói cách khác: đảo chính không phải vì Benin nhỏ, mà vì "độ bền thể chế" và "cân bằng lợi ích" từng quá thấp, khiến bạo lực chính trị trở thành con đường ngắn nhất để thay đổi quyền lực.