Tin nước Mỹ

Ảnh: Shutterstock

Từ "Chiến tranh bóng tối" đến đối đầu trực diện

Trong hơn hai thập kỷ, mối quan hệ giữa Mỹ, Israel và Iran chủ yếu được định hình bởi các cuộc chiến ủy nhiệm và các chiến dịch tấn công mạng ngầm. Tuy nhiên, quỹ đạo này đã thay đổi hoàn toàn sau những đợt leo thang liên tiếp giai đoạn 2024-2025 . Các cuộc không kích của Israel vào cơ sở hạt nhân Iran năm 2024 và "Cuộc chiến 12 ngày" vào tháng 6/2025 đã phá vỡ hoàn toàn mối quan hệ giữa các quốc gia này.

Đỉnh điểm là ngày 28/02/2026, chiến dịch phối hợp quy mô lớn mang tên "Epic Fury" của Mỹ và "Roaring Lion" của Israel đã được phát động. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc vô hiệu hóa chương trình hạt nhân mà còn nhắm thẳng vào các trung tâm chỉ huy của Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Sự kiện này đánh dấu việc Mỹ và Israel từ bỏ giải pháp ngoại giao, coi một quốc gia Iran có năng lực hạt nhân là mối đe dọa tồn vong không thể thương lượng.

Biến số lãnh đạo: Kỷ nguyên Mojtaba Khamenei

Yếu tố bất ngờ và gây chấn động nhất trong những ngày đầu cuộc chiến là sự ra đi của Lãnh đạo Tối cao Ali Khamenei trong các đợt không kích. Việc Mojtaba Khamenei, con trai thứ của ông, nhanh chóng kế vị đã tạo ra một bước ngoặt chính trị sâu sắc .

Việc nhắm vào bộ máy lãnh đạo tối cao thường được kỳ vọng sẽ khiến đối phương tan rã và nhanh chóng đầu hàng. Tuy nhiên, thực tế tại Iran sau khi Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei thiệt mạng đã cho thấy một kịch bản khác biệt. Thay vì rơi vào trạng thái "rắn mất đầu", hệ thống chính trị và quân sự của Iran đã chuyển dịch sang trạng thái tác chiến phi tập trung.

Theo các ghi nhận thực địa, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hiện đang vận hành theo các đơn vị độc lập tại các địa phương. Theo chiến lược này, IRGC đã phân rã thành 31 đơn vị tác chiến độc lập tại mỗi tỉnh thành. Mỗi đơn vị có quyền tự chủ tuyệt đối trong việc ra quyết định phóng tên lửa, điều động drone và thực hiện các cuộc phục kích mà không cần sự phê duyệt từ trung ương. Điều này biến chiến trường thành một chuỗi các vụ đụng độ rời rạc nhưng khốc liệt, khiến đối phương khó có thể chế áp hoàn toàn bằng hỏa lực tầm xa. Ngay cả khi trung tâm chỉ huy tại Tehran bị phá hủy, các "mảnh ghép" địa phương vẫn có thể tiếp tục thực hiện các đợt trả thù khốc liệt.

Trong khi đó, người kế vị được công bố là Mojtaba Khamenei vẫn là một ẩn số lớn. Dù được Hội đồng Chuyên gia bổ nhiệm từ ngày 8/3/2026, ông Mojtaba chưa từng xuất hiện công khai hay đưa ra thông điệp video chính thức nào. Các thông điệp được cho là của ông thường chỉ được phát lại qua các kênh truyền thông Nhà nước dưới dạng văn bản.

Tình trạng này đã tạo ra một "khoảng trống ngoại giao" vô cùng phức tạp. Phía Hoa Kỳ, dù mong muốn sớm chấm dứt xung đột, nhưng lại rơi vào tình thế không xác định được người đối thoại chính danh để tiến hành đàm phán. Việc thiếu vắng một người phát ngôn có thẩm quyền tối cao khiến mọi nỗ lực tìm kiếm giải pháp ngừng bắn đều gặp bế tắc, trong khi các tư lệnh quân sự tại thực địa vẫn tiếp tục đẩy mạnh các hành động vũ lực.

Năng lực răn đe và sự can dự của các cường quốc

Dù chịu tổn thất nặng nề với khoảng 60% năng lực phóng tên lửa đạn đạo bị phá hủy trong giai đoạn đầu, Iran vẫn duy trì được sức kháng cự nhờ sự hỗ trợ công nghệ từ các "mỏ neo" chiến lược là Nga và Trung Quốc.

Nga đã cung cấp các hệ thống phòng không S-400, tiêm kích Su-35 và dữ liệu tình báo vệ tinh thời gian thực giúp Iran giám sát chuyển động của các biên đội tàu sân bay Mỹ. Trong khi đó, Trung Quốc đóng vai trò "hỗ trợ im lặng" thông qua việc cung cấp linh kiện tên lửa và đặc biệt là hệ thống định vị BeiDou-3 giúp Iran duy trì khả năng tấn công chính xác trong bối cảnh các tín hiệu GPS bị gây nhiễu.

Sự can dự này phản ánh một thực tế địa chính trị mới, Trung Đông đã trở thành một mặt trận trong cuộc cạnh tranh giữa các mô hình trật tự thế giới. Tuy nhiên, cả Nga và Trung Quốc đều thể hiện sự thận trọng, tránh bị lôi kéo vào một cuộc chiến trực diện với Mỹ nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia riêng lẻ.

Eo biển Hormuz: "Vũ khí hóa" dòng chảy năng lượng

Kết cục của cuộc chiến không chỉ được định đoạt bởi tên lửa hay drone, mà còn bởi khả năng chịu đựng của nền kinh tế toàn cầu. Việc Iran đe dọa và thực tế đã gây gián đoạn tại eo biển Hormuz - nơi luân chuyển 20% lượng dầu thô thế giới - đã tạo ra một cú sốc kinh tế chưa từng có.

Giá dầu Brent đã vọt lên ngưỡng $110-$120/thùng, kéo theo lạm phát phi mã tại nhiều quốc gia. Đối với các quốc gia nhập khẩu năng lượng, đây là một "kịch bản ác mộng". Tại châu Á, các thị trường lớn như Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc chịu ảnh hưởng nặng nề.

Nếu Iran thực sự duy trì phong tỏa eo biển này lâu dài, các chuyên gia kinh tế dự báo giá dầu có thể vượt ngưỡng 200 USD/thùng. Một cuộc khủng hoảng lạm phát toàn cầu toàn diện sẽ nổ ra. Khi đó, áp lực từ các đồng minh tại châu Âu và châu Á - những bên chịu ảnh hưởng nặng nề không kém gì Mỹ - sẽ buộc Tổng thống Donald Trump phải cân nhắc việc dừng chiến dịch quân sự để cứu vãn nền kinh tế thế giới.

Sự tham gia của các thực thể phi quốc gia: "Vòng vây lửa" từ Hezbollah và Houthi

Mô hình chiến tranh hiện đại tại Trung Đông cho thấy các thực thể phi quốc gia như Hezbollah tại Lebanon và Houthi tại Yemen có khả năng thay đổi hoàn toàn quy mô cuộc chiến. Đây là những "cánh tay nối dài" giúp Iran thực hiện chiến lược "phòng thủ từ xa".

Kể từ đầu tháng 3 năm 2026, Hezbollah đã phát động các đợt tấn công phối hợp bằng tên lửa và drone vào miền Bắc Israel, biến lực lượng này thành một bên tham chiến trực tiếp. Cùng lúc đó, lực lượng Houthi tại Yemen liên tục đe dọa các tuyến hàng hải tại Biển Đỏ, tạo ra một áp lực kép lên các mạch máu thương mại toàn cầu.

Kết cục nào cho một Trung Đông bất định?

Nhìn lại lịch sử và các biến số hiện tại, cuộc chiến Mỹ - Israel - Iran năm 2026 không thể có một kết cục "thắng - thua" tuyệt đối. Thay vào đó, tương lai khu vực đang bị giằng xé giữa những kịch bản khó đoán định.

Leo thang trong tầm kiểm soát (Khả năng cao nhất): Đây là trạng thái "vừa đánh vừa đàm" khi các bên tiếp tục sử dụng sức mạnh quân sự như một công cụ gây sức ép chiến lược nhưng nỗ lực không vượt qua "lằn ranh đỏ" dẫn đến chiến tranh toàn diện. Các cuộc tấn công sẽ tập trung vào hạ tầng quân sự và hạn chế tấn công các mục tiêu dân sự như hạ tầng năng lượng và kinh tế của đối thủ. Mục tiêu của chiến thuật này là duy trì sự răn đe đồng thời giữ cho các kênh đối thoại ngầm luôn trong trạng thái sẵn sàng kích hoạt khi thời cơ chín muồi.

Xung đột tổng lực và cơn ác mộng suy thoái: Nếu các nỗ lực kiềm chế thất bại, thế giới sẽ chứng kiến một cuộc chiến tiêu hao kéo dài với sự can dự trực tiếp của Hoa Kỳ. Trong kịch bản này, các lực lượng ủy nhiệm sẽ đồng loạt mở nhiều mặt trận tấn công, trong khi Iran có thể thực hiện quân bài cuối cùng là phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz. Hệ quả là sự sụp đổ của chuỗi cung ứng năng lượng, đẩy kinh tế toàn cầu vào một cuộc đại suy thoái.

Sự chuyển dịch lãnh đạo và tiến trình quay lại với đồng Đô la của Iran: Ở kịch bản lạc quan nhất, những biến động chính trị tại Tehran có thể dẫn đến một sự thay đổi lãnh đạo mang tính bước ngoặt. Một chính phủ mới có thể mở ra cơ hội đàm phán thực chất với phương Tây. Đây sẽ là chìa khóa để Iran tái hòa nhập vào hệ thống tài chính quốc tế – khởi đầu cho quá trình quay lại với đồng Đô la nền kinh tế và tháo ngòi nổ cho những căng thẳng hạt nhân kéo dài.

Cuộc chiến năm 2026 là minh chứng cho việc sức mạnh quân sự thuần túy không còn là yếu tố duy nhất quyết định chiến thắng. Mọi bước đi sai lầm trên bàn cờ quyền lực này đều có thể dẫn đến sự đổ vỡ mà không bên nào, kể cả những cường quốc hàng đầu, có thể gánh vác nổi. Dù kết cục cuối cùng là gì thì một trật tự Trung Đông mới đang dần hình thành. 

Trong bối cảnh đó, sự lựa chọn giữa đối đầu hay đối thoại sẽ không chỉ quyết định tương lai của các bên tham chiến mà còn tác động trực tiếp đến sự ổn định của chuỗi cung ứng năng lượng và an ninh toàn cầu.