Những con tàu neo phố
Chủ nhật, 08/03/2026 - 09:00 (GMT+7)
TCVM - Trong ồn ào phố xá, ngay cả những người sinh ra và lớn lên ở Hà Nội cũng không thể ngờ tồn tại những ngôi nhà mang dáng dấp những con tàu đạp sóng ra khơi. Ít nhất, ngôi nhà số 1 và số 3 Hàng Muối, số 46 Trần Hưng Đạo thoáng vượt qua một nhịp xe, nhịp đèn tín hiệu giao thông nhưng còn đọng lại đằng sau bao câu chuyện mênh mang như những con tàu neo vào phố tròn trịa bao ký ức…
Ngôi nhà số 1 và số 3 Hàng Muối của vị chủ nhân đầu tiên là Doanh nhân Bạch Thái Bưởi.
Hoài niệm về những bến sông
Những người thợ làm lốp xe dưới chân ngôi nhà số 1 và 3 Hàng Muối (phường Hoàn Kiếm hôm nay) hoàn toàn không hay biết về những ô cửa sổ, dáng dấp ngôi nhà hình con tàu và vị chủ nhân đầu tiên mang tên Bạch Thái Bưởi. Thực tế này hoàn hoàn được lý giải theo cách một nhà nghiên cứu lịch sử từng phân tích, mỗi ngôi nhà cổ trong phố cổ đều có lịch sử phát triển từ 1 đời chủ thành nhiều đời chủ.
Đó là khi lớp cha ông họ kiến thiết xây dựng đời sống nhờ buôn bán tần tảo gây dựng cơ đồ, sinh con đàn, cháu đống trong không gian những ngôi nhà chồng diêm đó. Sau này khi họ khuất núi, cơ ngơi đồ sộ để lại cho lớp cháu con quần tụ, tài sản tích tụ cũng theo đó phân tán. Cũng vì cơ duyên từng gia đình, dòng họ ngôi nhà từ 1 chủ thành nhiều chủ sẽ vượng lên hay dần dần chuyển đổi trong sự chứng kiến của bà con dân phố.
Trong quy luật đó, ngôi nhà từng là trụ sở công ty hàng hải của nhà tư sản dân tộc Bạch Thái Bưởi cũng tự nhiên biến mất trong nỗi nhớ của người dân phố. Cũng như thể, chả còn ai nhớ nổi ngã tư Hàng Muối, Nguyễn Hữu Huân, Lương Ngọc Quyến, Trần Nhật Duật từng có một cột đồng hồ trước khi vòng xuyến cầu Chương Dương được xây dựng. Hay như ở 46 Trần Hưng Đạo, trước khi là trụ sở Nhà xuất bản cũng từng là tư gia một người thuỷ thủ Pháp. Ông này đặc biệt yêu mến đại dương nên biến kiến trúc ngôi nhà khúc khuỷu với những ô cửa sổ tròn như trong con tàu đang đạp sóng cả.
Ngôi nhà 46 Trần Hưng Đạo.
Tiến sĩ Đinh Đức Tiến, Giảng viên khoa Lịch Sử, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn cho biết, dựa vào các sử liệu còn ghi, Hà Nội đầu thế kỷ XX có nhiều đồng hồ công cộng. Nhưng chỉ duy nhất chiếc đồng hồ ở cầu Chương Dương được người Pháp đặt chơ vơ giữa khoảng không gian rộng khi chưa có cầu. Đây là một khoảng đất rộng trên một trục đường chạy dọc sông Hồng và điểm rẽ vào khu phố cũ, cửa ngõ để vào nội thành.
Ngày đó, ngay phía dưới cột đồng hồ là bến tàu thuyền khá sầm uất, một của người Pháp, một của người Hoa và một là Hãng Giang Hải Bạch Thái Công ty của ông Vua đường sông Bắc Kỳ Bạch Thái Bưởi. Ngay kề bên cái cột đồng hồ về phía phố Hàng Tre bây giờ, chính là toà trụ sở của Hãng với căn nhà ba tầng, tầng dưới bằng đá xanh. Đồng hồ đặt ở đây chính là để phục vụ cho những khách lên bến xuống thuyền coi giờ cho khỏi lỡ chuyến.
Nếu từ ngôi nhà cụ Bạch, đi chút nữa theo hướng về cầu Long Biên sẽ gặp phố Chợ Gạo và Ô Quan Chưởng. Phố Chợ Gạo xưa là cửa sông Tô Lịch có bến Giang Nguyên nghĩa là nguồn sông. Trong tiểu thuyết Trăng nước Chương Dương của nhà văn Hà Ân cũng nhắc đến bến sông này từng là nơi quân dân nhà Trần bí mật dùng thuyền thúng tập kích doanh trại giặc Thát giành lại kinh thành trong trận Đông Bộ Đầu vang danh. Bến xưa không còn, nhưng nếu tinh ý sẽ thấy, hiện tại đầu ngã ba Hàng Chiếu - Trần Nhật Duật vẫn còn nguyên 2 cây gạo trắng lững lững hai đầu đường là dấu vết của cửa làng, cửa sông năm nào.
Câu chuyện ngã tư đồng hồ, ngôi nhà Bạch Thái Bưởi, những bến sông cũ… đã chìm trong lớp bụi mờ thời gian, nhạt phai trong từng câu chuyện người dân phố. Dù trong dáng dấp “kẻ sĩ”, thảnh thơi ngồi hút thuốc lào vặt, uống trà đá trên phố hay trong bóng dáng lam lũ lưng còng theo năm tháng... vị Công dân Thủ đô ưu tú – Thượng tá Cảnh sát giao thông Lê Đức Đoàn, từng có thời gian hàng chục năm công tác đầu cầu Chương Dương hoài niệm về quá khứ...
Cũng như bao trai phố những năm 60 thế kỷ trước, ông không bao giờ quên ngã tư đồng hồ với cây cửa miệng rất “quân khu”: Một chọi một lên cột đồng hồ... Trong ký ức còn vẹn nguyên đó, “ngôi nhà Bạch Thái Bưởi” hiện rõ với hình dáng như mũi con tàu hướng ra cột đồng hồ về phía cầu Long Biên, ngôi nhà 3 tầng, tầng 1 xám xịt xếp những lớp đã vững chắc và đặc trưng ô cửa như những ô cửa con tàu hai bên phố Hàng Muối và Trần Nhật Duật. Thời bao cấp ở đây có mấy cửa hàng làm lốp xe với nghề “thục lốp” chế tạo gàu múc nước, dép lốp từ những chiếc bánh xe đã vạn dặm lăn dài trên mọi nẻo đường Tổ quốc. Đến bây giờ nghề thục lốp đã mai một nhưng toàn bộ tầng 1 ngôi nhà vẫn hành nghề vá săm thay lốp ô tô.
Nghĩ về tương lai
Mới đó thôi, những bến nước xưa gắn với phố Trần Nhật Duật không còn vì nghe đâu do sông Hồng đổi dòng. Còn người dân phố chẳng thể nào quên bến Chợ Gạo từng là một trong bến xe buýt đầu tiên thời những chiếc karosa của Liên Xô còn nhả khói chạy cả tuyến Từ Sơn chở từng lít rượu đựng trong săm cao su căng tròn, đến cả khoai sắn mạn Từ Liêm mang về. Bến thuyền cầu Long Biên với những cánh buồm nâu trong nhạc Nguyễn Cường, Trọng Đài cũng mai một theo tháng năm dãi dầu.
Ngôi nhà từng là trụ sở Hãng Giang Hải Bạch Thái Công ty. Lúc đó hậu duệ của cụ Bạch Thái Bưởi là bà cháu gái vẫn sinh sống trên căn phòng tầng 3 quanh năm khép cửa dưới tán lá xum xuê của cây gạo hoa trắng xoã bóng trên đường xuống vòng xuyến cầu Chương Dương.
Công dân Thủ đô ưu tú, nhà Hà Nội học Nguyễn Ngọc Tiến kể lại, cách đây dăm sáu năm có làm một phim tài liệu về ngôi nhà từng là trụ sở Hãng Giang Hải Bạch Thái Công ty. Lúc đó hậu duệ của cụ Bạch Thái Bưởi là bà cháu gái vẫn sinh sống trên căn phòng tầng 3 quanh năm khép cửa dưới tán lá xum xuê của cây gạo hoa trắng xoã bóng trên đường xuống vòng xuyến cầu Chương Dương. Đến bây giờ, những khung cửa sổ cũ kỹ căn phòng tầng 3 đó đã được sơn lại, cửa sổ cũng đã mở rộng đón bát ngát gió sông Hồng thổi, cây gạo hoa trắng thì đã bị đổ sau trận bão dữ hồi năm ngoái. Cũng vì lẽ đó, ngôi nhà cụ Bạch Thái Bưởi mở ra để ai qua lại cầu Chương Dương cũng ngỡ ngàng như chạm vào di sản phố cổ nhưng chẳng mấy ai mải muốt tìm về những câu chuyện còn chưa nhuốm màu rêu phong.
Nghĩ về những điều đã qua, tương lai phía trước nhà Hà Nội học đương đại Nguyễn Ngọc Tiến không khỏi suy tư bày tỏ, khát vọng sông Hồng luôn hiện hữu trên mỗi góc phố khi cha ông ta luôn muốn biến dòng sông mẹ trở thành tài nguyên làm giàu cho Hà Nội, cho mỗi con dân của Thủ đô qua từng ý tứ của những khung cửa, của hướng ngôi nhà nhìn ra con sông.
Điều này cũng được các nhà quy hoạch, các kiến trúc sư khẳng định không có câu chuyện kiến trúc Hà Nội quay mặt, ngoảnh mặt với sông Hồng mà trong thầm thì của những lớp nhà trồng diêm, những mái ngói thâm nâu nơi “ba sáu phố phường” vẫn có những ô cửa hướng đón gió sông, nghe tiếng còi tàu rúc mạn cầu Long Biên như lời ru ngọt lịm đưa dân phố vào những giấc mơ.
Ngôi nhà như mũi tàu hướng ra sông Hồng dù đổi thay nhưng vẫn như ký ức tìm về.
Kiến trúc sư Nguyễn Việt Anh thuộc thế hệ 7X nhà ở phố cổ vẫn có thói quen hẹn hò bạn bè ngồi quán cà phê góc Nguyễn Hữu Huân – Hàng Muối để tào lao, trầm mặc tự hào dân phố cổ. Trong mỗi câu chuyện có lúc cao trào gắt như muốn “hẹn nhau một chọi một ra cột đồng hồ” vẫn nhắc nhở về con đê đất sông Hồng năm nào giờ đã thành con đường gốm sứ, ngôi nhà như mũi tàu hướng ra sông Hồng dù đổi thay nhưng vẫn như ký ức tìm về.
Lại nói về điều này, cảnh quan sông Hồng chắc chắn sẽ đổi thay ngày càng đẹp hơn trong tầm quy hoạch chiến lược cho muôn đời sau. Những ngôi nhà neo phố sẽ tồn tại như một phần tự hào thể hiện những khát vọng cha ông chưa trọn vẹn... vừa mang giá trị nâng đỡ quá khứ, hướng tới tương lai những ngôi nhà hình con tàu, những dãy phố hướng ra sông, những khung cửa mở hấp hé trên cao nghe tiếng còi tàu rúc về… vẫn âm thầm kể chuyện, khẳng định quá khứ như những mảnh lấp lánh tự hào để chắp cánh tương lai cho những thế hệ cháu con sau này. Hà Nội sẽ ngày càng đẹp hơn từ hôm nay. Tại sao không!?
Đăng Khoa
