Giáo dục

Ảnh minh họa trong sách giáo khoa lớp 8

Việc sách Lịch sử lớp 5 thuộc bộ Kết nối tri thức với cuộc sống không giảng dạy về nhà Tây Sơn đã làm dấy lên một tranh luận vượt ra ngoài phạm vi kỹ thuật biên soạn sách giáo khoa. Khi cơ quan quản lý lý giải rằng nội dung này đã được bố trí ở các cấp học cao hơn, vấn đề đặt ra không còn là câu chuyện lựa chọn nội dung riêng lẻ, mà là tính nhất quán trong thiết kế và điều hành chính sách giáo dục lịch sử.

Trong khoa học giáo dục, đặc biệt là giáo dục lịch sử, chương trình phổ thông không được xây dựng theo nguyên tắc “phân bổ cơ học” các sự kiện lịch sử giữa các cấp học, mà theo nguyên tắc tích lũy nhận thức.

Mỗi cấp học đảm nhiệm một chức năng riêng trong quá trình hình thành tri thức lịch sử: tiểu học tạo lập các mốc nền tảng, trung học cơ sở mở rộng bối cảnh và trung học phổ thông đi vào phân tích. Sự thiếu vắng một nội dung mang tính trụ cột ở bậc tiểu học không thể được bù đắp đơn thuần bằng việc giảng dạy lại ở cấp học sau, bởi hai giai đoạn này phục vụ những mục tiêu nhận thức khác nhau.

Lịch sử chương trình và sách giáo khoa Việt Nam cho thấy sự ổn định đáng chú ý của nội dung về nhà Tây Sơn trong dạy học lịch sử tiểu học. Qua các chương trình giáo dục phổ thông trước đây, từ sau năm 1975 đến các lần chỉnh lý đầu thế kỷ XXI, phong trào Tây Sơn và vai trò của Quang Trung – Nguyễn Huệ luôn được xác định là một mốc kiến thức cơ bản ở lớp 5.

Sự kế thừa này không phản ánh quán tính biên soạn, mà phản ánh một đồng thuận học thuật: đây là giai đoạn lịch sử hội tụ đồng thời các yếu tố chống ngoại xâm, thống nhất quốc gia và cải cách xã hội, phù hợp với mục tiêu giáo dục lịch sử ở bậc tiểu học.

Trong bối cảnh đó, việc bộ Kết nối tri thức không đưa nội dung nhà Tây Sơn vào sách Lịch sử lớp 5 tạo ra một sự gián đoạn khó lý giải nếu chỉ viện dẫn lý do “đã học ở cấp trên”. Lập luận này, xét về bản chất, làm mờ ranh giới chức năng giữa các cấp học và vô hình trung thừa nhận một cách tiếp cận chính sách thiếu tính hệ thống. Nếu mọi nội dung lịch sử đều có thể được “để lại cho cấp sau”, thì chính khái niệm chương trình phân tầng theo lứa tuổi sẽ mất đi ý nghĩa khoa học của nó.

So sánh với thực tiễn quốc tế cho thấy, các hệ thống giáo dục coi trọng giáo dục công dân đều đặc biệt thận trọng với những nội dung lịch sử mang tính nền tảng.

 Ở Hoa Kỳ, dù sách giáo khoa và chương trình do nhiều chủ thể xây dựng, các nhân vật và sự kiện được xem là trụ cột của lịch sử quốc gia vẫn xuất hiện sớm trong chương trình tiểu học, dưới dạng giản lược và mang tính biểu tượng. Điều này phản ánh một nguyên tắc chính sách rõ ràng: những nội dung cấu thành ký ức lịch sử quốc gia không được phép vắng mặt ở giai đoạn giáo dục ban đầu.

Từ góc độ chính sách công, vấn đề đáng lưu ý không nằm ở việc một bộ sách có thể còn thiếu sót, mà nằm ở cách thức hệ thống quản lý phản hồi trước thiếu sót đó. Một chính sách giáo dục vận hành hiệu quả đòi hỏi cơ chế tự điều chỉnh dựa trên phản biện học thuật và bằng chứng lịch sử chương trình. Khi những bất nhất được chỉ ra, việc đối thoại trên nền tảng khoa học, thay vì giải thích tình thế, là điều kiện cần để bảo đảm tính chính danh và độ tin cậy của cải cách giáo dục.

Do đó, tranh luận về nhà Tây Sơn trong sách Lịch sử lớp 5 không nên được nhìn nhận như một phản ứng xã hội nhất thời, mà như một chỉ dấu cho thấy nhu cầu rà soát lại logic thiết kế chương trình và cơ chế trách nhiệm trong quản trị sách giáo khoa.

Trong giáo dục lịch sử, những khoảng trống ở bậc tiểu học không phải là chi tiết có thể xem nhẹ, bởi chính tại giai đoạn này, ký ức lịch sử ban đầu của công dân được hình thành và định hình lâu dài.

Tài liệu tham khảo

Bộ Giáo dục và Đào tạo. Chương trình giáo dục phổ thông – Môn Lịch sử và Địa lý. Hà Nội: NXB Giáo dục Việt Nam, 2018.

Bộ Giáo dục và Đào tạo. Sách giáo khoa Lịch sử lớp 5 (chương trình 2000, chỉnh lý 2006). Hà Nội: NXB Giáo dục Việt Nam.

Phan Ngọc Liên (chủ biên). Phương pháp dạy học Lịch sử ở trường phổ thông. Hà Nội: NXB Đại học Sư phạm.

Wineburg, Sam. Historical Thinking and Other Unnatural Acts. Philadelphia: Temple University Press, 2001.

National Council for the Social Studies. National Curriculum Standards for Social Studies. Washington, DC, 2010.