Văn hóa

Đúng nửa đêm giờ Tý khi đất trời giao thoa, manh chiếu dệt lên từ những cây lúa nếp phơi khô chải ra giữa nhà. Thầy cả làm phép cầu may cho người được lựa chọn nằm lấy khước... Lễ chính thức công nhận người có uy tín trong làng bản kết thúc. Cả bản vui như hội bước vào những ngày vui trong điệu múa tiếng chuông rộn rang…

 Ngày hội vui của cả cộng đồng

Như một Thái Nguyên thu nhỏ - thôn Đồng Khuôn, xã La Bằng (tỉnh Thái Nguyên) là nơi sinh sống của 7 dân tộc anh em Kinh, Dao, Thái, Tày, Nùng, Thổ, Cao Lan. Trong đó người Dao Quần Chẹt (một nhánh của dân tộc Dao) là chiếm đa số. Người Dao Quần Chẹt nơi đây không chỉ giỏi làm kinh tế mà còn gìn giữ văn hoá truyền thống lâu đời vô cùng độc đáo với lễ Tủ Cải (còn gọi lễ cấp sắc).

Ông Bàn Văn Thái, Bí thư chi bộ thôn Đồng Khuôn giới thiệu, đàn ông người Dao trải qua Lễ Tủ Cải chính là khẳng định đủ tâm đức để phân biệt phải trái. Như vậy mới được công nhận là con cháu tổ tiên, có đủ tư cách thờ cúng, gánh vác công việc của dòng họ. Ngày tổ chức Lễ Tủ Cải được chọn kỹ, kiêng trùng với các ngày mất của người trong gia đình. Người thụ lễ tuyệt đối kỵ làm việc xấu, việc ác.

Còn ông Mo Dương Trung Thái cho biết thêm, phải là người đàn ông hội tụ các yếu tố như gia đình yên ấm, con cái thành đạt, điều kiện kinh tế khá giả mới được xem xét cấp sắc. Lễ Tủ Cải có thể kéo dài từ 3 đến 7 ngày, mời cỗ bà con đến chung vui. Nét đẹp văn hoá người Dao là càng đông khách đến dự lễ Tủ Cải thì càng vinh dự cho gia chủ. Đặc biệt nhất là khách đến dự lễ không phải mang theo quà, phong bì.

Chiếc chiếu được dệt lên từ những cây lúa nếp phơi khô chải ra giữa nhà.

Đúng dịp Tết Dương lịch năm nay, nhà anh Bàn Sinh Cường (sinh năm 1982 ở thôn Đồng Khuôn, xã La Bàng, Thái Nguyên) tổ chức lễ Tủ Cải. Đây cũng là vinh dự của cả đại gia đình họ Bàn nên từ nhiều tháng trước, lúa nếp trên nương đã được lựa chọn, từng cây chắc mẩy, trổ bông lớp lớp để phơi khô nguyên gốc dùng làm nguyên liệu dệt chiếc chiếu cho người trưởng thành. Lợn cũng được vỗ béo, gà chăm chút mỡ màng… 

Trước “giao thừa” năm 2005 và 2006, sân nhà anh Cường rộng là thế bỗng “chật như nêm” nhộn nhịp người tham gia các phần việc trong nghi lễ cấp sắc cho anh. Tại gian chính giữa của ngôi nhà treo bộ tranh thờ, 7 thầy cúng ví như người thầy dẫn dắt cùng các học trò là trung tâm, người dân biết hát, biết múa trong thôn ai cũng tham gia. Tiếng chuông theo điệu múa, tiếng lầm rầm khấn vái của 7 người thầy râm ran nhiều ngày.

Đúng nửa đêm giờ Tý khi đất trời giao thoa, manh chiếu dệt lên từ những cây lúa nếp phơi khô chải ra giữa nhà. Thầy Cả uy tín nhất trong 7 thầy làm phép cầu may cho người được lựa chọn nằm lên chiếu lấy khước. Trong vòng 30 phút sau đó, hàng loạt các nghi lễ tôn giáo diễn ra. Thời khắc này người được lựa chọn hiểu là đang được du lịch trong thế giới người âm nằm thiêp thiếm. Thầy Cả cũng là Trưởng bản Bàn Văn Phúc nhảy quanh manh chiếu lặp đi lặp lại 18 lần theo các nghi lễ nghiêm ngặt. Tay cầm kiếm kiếm lệnh thầy làm phép “Yểm đầu thiếp” cho người được lựa chọn. Nếu phép này làm không cẩn trọng có sơ suất nghĩa là người nằm trên chiếu sẽ không dậy được…

Thầy Cả uy tín nhất trong 7 thầy làm phép cầu may cho người được lựa chọn nằm lên chiếu lấy khước.

Bảo tồn và phát huy

Với người Dao vị trí Mo làng vô cùng quan trọng, phải là người đã qua lễ Tủ Cải được công nhận. Như Mo Dương Trung Thái năm nay 69 tuổi được cấp sắc vào năm 40 tuổi cũng vừa nhường chức Mo cho lớp cháu con. Ông Bàn Văn Thái, Bí thư chi bộ thôn Đồng Khuôn cho biết thêm, các nghi thức tôn giáo xong xuôi gần như hoàn tất sau 2 ngày lễ. Lễ Tủ Cải chính thức công nhận người có uy tín trong làng bản kết thúc. Cả bản vui như hội bước vào những ngày vui tiếp theo trong điệu múa tiếng chuông rổn rang. Lúc này được hiểu như phần lễ đã xong cộng đồng người Dao bước vào phần hội.

Lễ Cấp sắc có vị trí đặc biệt quan trọng trong văn hóa của người Dao, thông qua Lễ Cấp sắc và các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng, tình làng nghĩa xóm thêm gắn kết, bền chặt, cùng nhau giữ gìn, trao truyền cho thế hệ trẻ để họ thêm hiểu, thêm yêu, cùng chung tay bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Dao.

Tiến sĩ Đinh Đức Tiến, Giảng viên khoa Lịch Sử - Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho biết, người Dao Quần Chẹt là một nhóm nhỏ thuộc cộng đồng dân tộc Dao ở Việt Nam. Họ có lịch sử hình thành và sinh sống lâu đời tại các vùng núi phía Bắc. Theo nhiều tài liệu dân tộc học, tổ tiên của họ di cư từ Trung Quốc vào khoảng thế kỷ XIII. Họ đi theo các tuyến sông lớn như sông Chảy và sông Lô để vào nước ta. Lễ Tủ Cải hay lễ cấp sắc của người Dao Quần Chẹt là tổng hòa các loại hình văn hóa dân gian như múa chuông, hát Páo dung, nghệ thuật tạo hình, thể hiện tinh hoa văn hóa, kết nối cộng đồng…

“Cũng như cộng đồng người Dao, lễ Tủ Cải của người Dao Quần Chẹt ở Thái Nguyên nói riêng mang màu sắc tâm linh huyền ảo. Nhưng lại phản ánh một hiện thực về ước mơ, khát vọng của con người về hình mẫu người đàn ông Dao hội đủ những đức tính tiêu biểu, sức khỏe, thành đạt, trách nhiệm với dòng tộc, cộng đồng. Nhiều lễ Tủ Cải của người người Dao Quần Chẹt đã được công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia” – Tiến sĩ Đinh Đức Tiến nói.

Người vợ được mẹ chồng dắt ra trước sân nhà chứng kiến chồng nhận sắc phong công nhận là người trưởng thành.

Lễ Cấp sắc có vị trí đặc biệt quan trọng trong văn hóa của người Dao, thông qua Lễ Cấp sắc và các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng, tình làng nghĩa xóm thêm gắn kết, bền chặt, cùng nhau giữ gìn, trao truyền cho thế hệ trẻ để họ thêm hiểu, thêm yêu, cùng chung tay bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Dao.

Ông Nguyễn Tùng Lâm, Trưởng Phòng Quản lý Du lịch, Sở Văn hoá Thể thao và Du lịch (tỉnh Thái Nguyên) cho biết, Thái Nguyên khi sáp nhập với tỉnh Bắc Kạn là địa phương đa sắc tộc lớn nhất cả nước, 51/53 dân tộc anh em cùng ở đây. Cũng vì thế cũng là địa phương có tới 46 Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia được công nhận, trong đó có lễ Tủ Cải của người Dao. Đây cũng là lợi thế để bà con dân tộc phát triển kinh tế xanh, vừa trồng chè vừa làm du lịch.

“Chỉ riêng thôn Đồng Khuôn, xã La Bằng có chưa tới 10 hộ dân làm homestay, nhưng nhận thấy lợi thế phát triển du lịch sở hữu khu vực nhiều đồi chè đẹp nhất, nhì Thái Nguyên, những cảnh sắc nên thơ sườn Đông dẫy núi Tam Đảo… nên đã được đầu tư đường trải nhựa tương đối thuận tiện” – ông Nguyễn Tùng Lâm nói.

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong phát triển du lịch là việc lấy văn hóa làm nền tảng để tạo ra sản phẩm du lịch độc đáo, bền vững, vừa giữ gìn bản sắc dân tộc, vừa tạo sinh kế cho cộng đồng, đảm bảo lợi ích lâu dài cũng chính là đề án Phát triển du lịch tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2026 -2030 vừa được Tỉnh uỷ Thái Nguyên thông qua bằng văn bản số 17-ĐA/TU ngày 10-12-2025 vừa qua.