Khoa học công nghệ

Trong bối cảnh mạng xã hội bùng nổ mạnh mẽ, việc tiếp nhận thông tin của người dân ngày càng phụ thuộc vào các nền tảng số như Facebook, TikTok, YouTube hay X. Song song với đó, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (Al), đặc biệt là công nghệ deepfake, đang tạo ra nhiều thách thức lớn đối với công tác bảo đảm an ninh thông tin, minh bạch truyền thông và sự ổn định của đời sống xã hội. Những nội dung giả mạo, cắt ghép, xuyên tạc ngày càng tinh vi, khiến việc phân biệt thật - giả trở nên khó khăn và đòi hỏi sự cảnh giác cao từ cộng đồng.

Al và deepfake: công cụ hai mặt

Trong vài năm qua, Al đã mang lại nhiều lợi ích như tối ưu hóa sản xuất nội dung, hỗ trợ sáng tạo và nâng cao hiệu quả truyền thông. Tuy nhiên, công nghệ này cũng bị lợi dụng theo những cách tiêu cực. Deepfake - kỹ thuật tạo dựng hình ảnh, video hoặc giọng nói giả nhưng giống thật đến mức khó nhận ra - là ví dụ tiêu biểu.

Chỉ với vài thao tác và dữ liệu mẫu đơn giản, một video deepfake có thể mô phỏng phát ngôn hoặc hình ảnh của bất kỳ ai, từ người nổi tiếng cho đến các cá nhân bình thường. Việc lạm dụng deepfake mở ra cánh cửa cho hàng loạt hành vi độc hại: bôi nhọ danh dự cá nhân, tạo ra nội dung nhạy cảm giả mạo, dựng tình huống gây hiểu lầm hoặc lan truyền thông tin thất thiệt nhằm thao túng dư luận. Mức độ tinh vi của deepfake khiến người dùng bình thường gần như không thể nhận ra sự giả mạo nếu không có công cụ kỹ thuật chuyên sâu.

Mạng xã hội - môi trường lý tưởng cho tin giả phát tán

Các nền tảng mạng xã hội ngày nay được vận hành bởi thuật toán đề xuất nội dung, ưu tiên nội dung mang tính giải trí, gây tranh cãi hoặc kích thích cảm xúc mạnh. Điều này khiến các video, hình ảnh hoặc tin bài giật gân - dù chưa được kiểm chứng - dễ dàng lan tỏa với tốc độ chóng mặt.

Một video giả mạo với nội dung mang tính xúc động hoặc gây sốc có thể thu hút hàng triệu lượt xem chỉ trong vài giờ. Khi người dùng chia sẻ mà không kiểm chứng, tin giả được khuếch đại theo cấp số nhân. Nhiều trang cá nhân, kênh TikTok hay fanpage còn cố ý sử dụng hình ảnh ghép, tiêu đề giật gân để câu view, bất chấp tác hại đối với xã hội.

Hệ quả là không gian mạng ngày càng xuất hiện nhiều thông tin sai lệch, khiến người dân hoang mang, khó phân biệt thật - giả, và dễ bị lôi kéo vào những tranh luận hoặc hiểu lầm không cần thiết.

Tin giả đang hoành hành trên không gian mạng

Hệ lụy đối với cộng đông và truyền thông xã hội

Việc lan truyền tin giả, đặc biệt là các sản phẩm deepfake, mang lại những hệ lụy đáng lo ngại:

Gây nhiều loạn thông tin

Khi các sản phẩm giả mạo lan tràn, người dân mất dần niềm tin vào hệ thống thông tin chính thống. Tình trạng nghi ngờ mọi thứ mình thấy khiến truyền thông chân thật gặp nhiều khó khăn.

Tổn hại uy tín, danh dự cá nhân và tổ chức

Không ít cá nhân trở thành nạn nhân của ảnh ghép hoặc video deepfake mang nội dung tiêu cực. Điều này không chỉ gây ảnh hưởng tinh thần mà còn tác động đến công việc và cuộc sống của họ. Với tổ chức, tin giả có thể làm gián đoạn hoạt động, tạo ra khủng hoảng truyền thông và thiệt hại lâu dài.

Phân hóa và chia rẽ dư luận

Nhiều loại tin giả được tạo ra với mục đích khơi gợi tranh cãi, mâu thuẫn, từ đó gây chia rẽ xã hội. Khi người dân tiếp cận thông tin thiếu kiểm chứng, sự phân cực quan điểm càng gia tăng.

Tác động đến môi trường an ninh thông tin

Không gian mạng mất an toàn kéo theo những hệ quả khó lường đối với đời sống chính trị, kinh tế và văn hóa. Công tác quản lý thông tin gặp nhiều khó khăn hơn khi công nghệ phát triển nhanh hơn tốc độ xây dựng hệ thống nhận diện và kiểm soát.

Cần làm gì để đối phó với tin giả và deepfake?

Để giảm thiểu tác hại từ các sản phẩm công nghệ bị lạm dụng, cần có sự phối hợp giữa cơ quan chức năng, tổ chức truyền thông, các nền tảng mạng xã hội và chính người dùng.

Nâng cao nhận thức người dùng

Đây là giải pháp bền vững nhất. Người dùng cần được trang bị kỹ năng truyền thông số, như:

• Nhận biết dấu hiệu của nội dung gi mạo

• Kiểm chứng nguồn tin trước khi chia sẻ

• Hạn chế phản ứng theo cảm xúc

• Tiếp cận thông tin từ nguồn tin cậy, minh bạch

Giáo dục truyền thông kỹ thuật số nên được đưa vào trường học, các chương trình cộng đồng để nâng cao nhận thức toàn dân.

Ứng dụng công nghệ phát hiện deepfake

Nhiều hãng công nghệ lớn đã phát triển các công cụ nhận diện video giả bằng cách phân tích chuyển động mắt, màu da, nén dữ liệu và các dấu hiệu bất thường khác. Việc áp dụng các công cụ này giúp sớm phát hiện và gắn cảnh báo với nội dung nguy hiểm.

Cơ chế minh bạch thông tin từ các nền tảng mạng xã hội

Các nền tảng cần:

• Xây dựng cơ chế báo cáo nhanh

• Gắn nhãn cảnh báo với nội dung có dấu hiệu sai lệch

• Giảm ưu tiên hiển thị đối với thông tin chưa được xác thực

• Hợp tác với chuyên gia và cơ quan phụ trách an ninh mạng

Sự minh bạch này không nhằm hạn chế tự do ngôn luận, mà để bảo đảm người dùng tiếp cận thông tin an toàn, chính xác.

Tăng cường truyền thông chính xác và kịp thời

Khi thông tin chính thống được cung cấp đầy đủ, rõ ràng và nhanh chóng, tin giả sẽ có ít cơ hội phát tán. Việc duy trì kênh thông tin minh bạch giúp người dân dễ dàng tiếp cận sự thật.

Không gian mạng đang trở thành mặt trận quan trọng trong công tác bảo đảm an ninh thông tin. Sự phát triển của Al và deepfake đặt ra những thách thức chưa từng có, yêu cầu cách tiếp cận mới, linh hoạt và đa chiều.

Bảo vệ cộng đồng khỏi tin giả là nhiệm vụ của cả xã hội - từ cơ quan quản lý, nhà cung cấp nền tảng, tổ chức truyền thông đến từng cá nhân sử dụng mạng xã hội.

Nhận thức đúng, hành xử có trách nhiệm và tăng cường kỹ năng tiếp nhận thông tin là chìa khóa để xây dựng một môi trường mạng an toàn, lành mạnh và văn minh.