Tìm hiểu pháp luật

Trong bối cảnh làn sóng cải cách thủ tục hành chính đang được thúc đẩy mạnh mẽ, câu chuyện cắt giảm điều kiện kinh doanh một lần nữa trở thành phép thử đối với năng lực quản trị quốc gia.

Ông Vũ Quốc Tuấn, nguyên Trợ lý của Võ Văn Kiệt đã có cuộc trao đổi hết sức thẳng thắn với báo chí. Ông Vũ Quốc Tuấn cho rằng nếu không thay đổi tận gốc tư duy quản lý, mọi nỗ lực cải cách rất dễ rơi vào vòng lặp hình thức.

Theo ông Vũ Quốc Tuấn, chỉ đạo của Lê Minh Hưng về cắt giảm điều kiện kinh doanh là đúng thời điểm và mang tính cấp bách trong bối cảnh nền kinh tế đang đứng trước cơ hội bứt phá mới. Tuy nhiên, lực cản lớn nhất không nằm ở số lượng thủ tục, mà ở tư duy “xin – cho” đã ăn sâu trong một bộ phận bộ máy. Lịch sử từng chứng kiến những bước ngoặt cải cách dưới thời các Thủ tướng Võ Văn Kiệt và Phan Văn Khải, khi việc “cởi trói” cho doanh nghiệp tạo ra xung lực phát triển mạnh mẽ. Bài học đó, theo ông Tuấn, vẫn còn nguyên giá trị.

Muốn cải cách đi vào thực chất, điều cốt lõi là chuyển từ tư duy “quản lý” sang “phục vụ”. Nhà nước không thể tiếp tục kiểm soát theo cách tiền kiểm dày đặc, mà cần thừa nhận quyền tự do kinh doanh của người dân và doanh nghiệp trong khuôn khổ pháp luật. Khi đó, vai trò của Chính phủ phải là kiến tạo môi trường minh bạch, bình đẳng, thay vì duy trì các rào cản mang tính đặc quyền. “Chỉ khi người đứng đầu coi việc tồn tại một thủ tục vô lý là nỗi hổ thẹn về năng lực quản trị, cải cách mới thực sự có chiều sâu”, chuyên gia Vũ Quốc Tuấn nhấn mạnh.

Từ thực tiễn, vị chuyên gia chỉ ra một nghịch lý quen thuộc: nhiều cơ quan lựa chọn cắt giảm những thủ tục đơn giản để tạo “thành tích”, trong khi các “giấy phép mẹ, giấy phép con” gây cản trở lớn lại được giữ lại dưới những lý do mang tính kỹ thuật như “quản lý chuyên ngành” hay “đảm bảo an ninh”.

Chuyên gia kinh tế Vũ Quốc Tuấn. Ảnh: Tiền phong

Để khắc phục, cần dựa trên hai thước đo rõ ràng là chi phí tuân thủ và tính cần thiết. Bất kỳ điều kiện kinh doanh nào tiêu tốn nhiều thời gian, chi phí – kể cả chi phí không chính thức – nhưng không mang lại hiệu quả quản lý tương xứng, đều phải được ưu tiên loại bỏ.

Chuyên gia Vũ Quốc Tuấn cũng đặc biệt lưu ý đến tình trạng “ngụy trang” điều kiện kinh doanh dưới dạng tiêu chuẩn kỹ thuật. Theo đó, cần bóc tách rạch ròi giữa tiêu chuẩn – để tuân thủ trong quá trình hoạt động, và điều kiện – để gia nhập thị trường. Những quy định không phục vụ trực tiếp cho an toàn cộng đồng hoặc an ninh quốc gia cần được mạnh dạn bãi bỏ, tránh kéo dài tư duy “không quản được thì cấm” hoặc “quản bằng cấp phép”, vốn làm triệt tiêu động lực sáng tạo của xã hội.

Một đề xuất đáng chú ý là việc thành lập các hội đồng độc lập để thẩm định việc giữ hay bỏ từng thủ tục. Theo ông Tuấn, đây có thể là “cơ chế kháng thể” hiệu quả nhằm ngăn chặn “vi-rút giấy phép con” ngay từ khâu dự thảo. Các hội đồng này cần có sự tham gia của chuyên gia kinh tế, luật sư và đại diện cộng đồng doanh nghiệp – những chủ thể trực tiếp chịu tác động – đồng thời hoạt động dưới sự giám sát độc lập, không phụ thuộc vào cơ quan soạn thảo. Thay vì giải trình lý do cắt bỏ, các bộ, ngành phải chứng minh vì sao cần giữ lại một thủ tục; nếu không chứng minh được tính cần thiết và hiệu quả, thủ tục đó phải bị loại bỏ.

Liên quan đến mục tiêu cắt giảm 30–50% điều kiện kinh doanh, ông Vũ Quốc Tuấn cho rằng đây là “cú hích” cần thiết để tạo áp lực cải cách, nhưng không thể trở thành đích đến duy nhất. Nếu chỉ chạy theo con số, nguy cơ “cắt râu ria, giữ cốt lõi” là rất lớn.

Do đó, cải cách cần được đo lường bằng kết quả thực chất, cụ thể là mức độ giảm chi phí và thời gian tuân thủ của doanh nghiệp. Việc áp dụng các phương pháp định lượng như mô hình chi phí tiêu chuẩn (SCM) sẽ giúp đánh giá chính xác tác động, thay vì dựa vào báo cáo hình thức.

Dịch vụ một cửa tại Hà Nội. Ảnh: Dantri

Để tránh tình trạng “cắt rồi lại mọc”, ông Vũ Quốc Tuấn nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Doanh nghiệp cần được quyền tự công bố, tự chịu trách nhiệm và nhanh chóng gia nhập thị trường, trong khi Nhà nước tập trung vào thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các vi phạm. Song song đó, quá trình số hóa thủ tục hành chính phải đi vào bản chất, tức là tái thiết kế quy trình, loại bỏ sự chồng chéo giữa các cơ quan, thay vì chỉ “đưa giấy tờ lên môi trường điện tử”.

Kinh nghiệm từ các giai đoạn cải cách trước đây, theo ông Tuấn, cho thấy một nguyên tắc xuyên suốt: Chính phủ không nên làm thay những gì người dân và doanh nghiệp có thể làm tốt hơn. Quản trị quốc gia hiện đại đòi hỏi sự minh bạch, trách nhiệm giải trình và niềm tin vào xã hội. Khi doanh nghiệp phát triển, nền kinh tế hưng thịnh, đó chính là thước đo rõ ràng nhất cho thành công của cải cách.

“Đừng để thế hệ sau phải chứng kiến chúng ta vẫn loay hoay với những ‘giấy phép con’ lẽ ra đã phải được loại bỏ từ nhiều thập kỷ trước”, ông Tuấn nói, như một lời nhắc nhở về trách nhiệm không chỉ của bộ máy quản lý, mà của cả một tư duy phát triển.