Văn hóa

Trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cách con người làm việc, ra quyết định và nhìn nhận thế giới. Những năng lực từng được xem là thế mạnh độc quyền của con người như ghi nhớ, phân tích, dự đoán hay tổng hợp thông tin, nay được máy móc thực hiện với tốc độ và độ chính xác vượt trội. Trong bối cảnh đó, một câu hỏi lớn được đặt ra: con người cần làm gì để không bị tụt lại phía sau?

Câu trả lời, theo nhiều nhà tư tưởng quản trị đương đại, không nằm ở việc trở nên “thông minh hơn” máy móc, mà ở việc học lại cách trở nên khôn ngoan hơn.

Thừa thông tin, thiếu khôn ngoan

Chưa bao giờ con người sống trong một thế giới giàu thông tin như hiện nay. Chỉ với vài thao tác, mọi dữ liệu, quan điểm, tri thức đều có thể tiếp cận tức thì. Tuy nhiên, nghịch lý là chính trong thời đại thừa mứa thông tin ấy, con người lại dễ rơi vào hoang mang, cực đoan và bị dẫn dắt hơn bao giờ hết.

Thông tin sai lệch, sự thật nửa vời và những lập luận khoác áo tri thức xuất hiện dày đặc, làm xói mòn khả năng phán đoán độc lập. Càng tiếp xúc nhiều thông tin, con người càng dễ nghi ngờ lẫn nhau, do dự trong hành động và mất phương hướng trong các lựa chọn quan trọng. Khi ấy, công nghệ không còn là công cụ giải phóng, mà trở thành lực khuếch đại của hỗn loạn.

Trí tuệ khác với tri thức và thông minh

Theo Manfred F. R. Kets de Vries - tiến sĩ kinh tế, nhà phân tâm học và chuyên gia hàng đầu về lãnh đạo - tri thức, trí thông minh và trí tuệ là ba phạm trù hoàn toàn khác nhau. Tri thức đến từ bên ngoài; trí thông minh là năng lực xử lý thông tin; còn trí tuệ (wisdom) là khả năng vận dụng những điều đã biết một cách đúng lúc, đúng chỗ và có ý nghĩa.

Tiến sĩ kinh tế, nhà phân tâm học và chuyên gia hàng đầu về lãnh đạo Manfred F. R. Kets de Vries

Người khôn ngoan không phải là người biết nhiều nhất, mà là người biết phân biệt đâu là điều đáng tin, đâu là điều cần hoài nghi và đâu là điều nên buông bỏ. Một cá nhân hay một xã hội có thể đầy rẫy chuyên gia, dữ liệu và báo cáo, nhưng vẫn rơi vào khủng hoảng đạo đức nếu thiếu đi sự khôn ngoan trong quyết định.

Không cạnh tranh với AI, mà vượt lên bằng khôn ngoan

Trí tuệ nhân tạo được thiết kế để tối ưu hóa hiệu suất, xử lý dữ liệu và dự đoán xu hướng. Cạnh tranh với máy móc trên những tiêu chí này là một cuộc đua mà con người khó có phần thắng. Nguy hiểm hơn, khi đồng nhất giá trị bản thân với tốc độ và hiệu suất, con người tự thu hẹp mình thành một “phiên bản lỗi” của máy móc.

Vì thế, vấn đề không phải là thông minh hơn, mà là bảo đảm trí tuệ của con người không bị tụt lại phía sau công nghệ. Trong một thế giới ngày càng phức tạp và khó đoán, thiếu khôn ngoan không còn là rủi ro cá nhân, mà trở thành mối đe dọa xã hội.

Vì sao tương lai cần những nhà lãnh đạo khôn ngoan

Trong tác phẩm Lãnh đạo khôn ngoan (Leading Wisely), Manfred F. R. Kets de Vries cho rằng thế giới đang thiếu trầm trọng những nhà lãnh đạo thực sự khôn ngoan - những người dám đặt giá trị đạo đức, trách nhiệm xã hội và lợi ích lâu dài lên trên những tính toán ngắn hạn.

Ông cảnh báo rằng nhiều nhà lãnh đạo hiện nay chỉ “nói những gì công chúng muốn nghe”, nhưng lại thiếu khả năng đưa ra những quyết định sáng suốt trong bối cảnh đầy biến động. Trong khi đó, một nhà lãnh đạo khôn ngoan có thể tạo ra tác động lan tỏa lâu dài, góp phần định hình tương lai ổn định và nhân văn hơn cho xã hội.

Như chính Kets de Vries từng nhận định: kho báu quý giá nhất của một quốc gia không phải là tài nguyên hay công nghệ, mà là sự hiện diện của những công dân và nhà lãnh đạo khôn ngoan.

Khôn ngoan - lợi thế cuối cùng của con người

Khi trí tuệ nhân tạo ngày càng “thông minh”, lợi thế cốt lõi còn lại của con người chính là khả năng suy tư, tự vấn, lựa chọn có trách nhiệm và hành động vì những giá trị vượt lên trên lợi ích tức thời. Khôn ngoan không phải là phẩm chất bẩm sinh, mà là năng lực có thể được nuôi dưỡng mỗi ngày - bằng sự tỉnh táo trước thông tin, bằng lòng can đảm đạo đức và bằng ý thức trách nhiệm với cộng đồng.

Trong thời đại AI, tương lai không thuộc về những người xử lý thông tin nhanh nhất, mà thuộc về những người đủ khôn ngoan để dẫn dắt con người đi đúng hướng.