Năm 1987, tôi được Trung tâm Đông - Tây (East-West Center) của Mỹ mời sang Honolulu hai tháng để chuẩn bị cho một chương trình phim Việt Nam giới thiệu tại Liên hoan phim Hawaii năm ấy (Liên hoan phim này do Viện Giao lưu văn hóa của Trung tâm Đông - Tây tổ chức). Đi Mỹ một mình, lại đi trong hai tháng, hồi đó là một chuyện chưa từng có trong lĩnh vực điện ảnh. Bộ trưởng Bộ Văn hóa Trần Văn Phác vô cùng đắn đo. Nhờ Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Cơ Thạch can thiệp, cuối cùng tôi đã được đi Hawaii trong 2 tháng. Tôi làm việc trong trung tâm Đông - Tây như một chuyên viên, có phòng làm việc riêng, hàng tuần họp giao ban với tất cả những người làm việc ở đây.

Ngoài người Mỹ ra, làm việc ở Trung tâm Đông - Tây có đủ người các quốc tịch châu Á như: Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Indonesia, Mianma, Thái Lan, Philipine... Tôi là người Việt Nam duy nhất. Hàng ngày tôi làm việc với ông John Charlot dịch các lời thoại trong phim từ tiếng Việt sang tiếng Pháp, rồi ông Charlot lại dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Anh; viết bài giới thiệu các phim; gặp gỡ báo chí v.v... Ông John là giáo sư về văn hóa các dân tộc Polynesie tại Đại học Hawaii. Sau khi ông được xem phim Bao giờ cho đến tháng Mười tại Liên hoan phim Hawaii năm 1985 và rồi yêu thích phim Việt Nam mà nhận lời làm việc cho Trung tâm Đông - Tây như người tuyển chọn, tổ chức chương trình phim Việt Nam. Ông làm việc say mê, coi tôi như bạn thân. Có lần ông tâm sự với tôi: “Trong đời tôi từ trước đến nay, đây là công việc làm mà tôi thấy hứng thú và có ý nghĩa nhất”.

leftcenterrightdel
 

Trong hai tháng ở Hawaii, người ta đã chiếu cho tôi xem tất cả các phim về đề tài chiến tranh Việt Nam mà người Mỹ đã làm, để có một nhận định riêng phát biểu trong cuộc hội thảo với các nhà đạo diễn Mỹ. Phải nói rằng các nhà điện ảnh Mỹ đã lao vào đề tài này một cách say sưa, hăng hái chưa từng có ngay sau khi chiến tranh vừa kết thúc. Cuộc hội thảo được tổ chức trong khuôn khổ của Liên hoan phim Hawaii năm 1987. 

Đoàn điện ảnh Việt Nam còn có thêm Thứ trưởng Bộ Văn hóa Đình Quang cùng Cục phó Cục Điện ảnh Bùi Đình Hạc sang sau. Trong đoàn điện ảnh Mỹ từ Holywood đến có nữ diễn viên Kiều Chinh. Tôi nghe nói về cô như một gương mặt sáng giá nhất của điện ảnh Sài Gòn trước đây. Kiều Chinh bây giờ là một nữ diễn viên của Hollywood. Cô gặp chúng tôi với thái độ lịch sự, xã giao nhưng rất xa cách bởi vì cô từ Holywood tới, còn chúng tôi từ Hà Nội sang. 

Trong hội thảo, Kiều Chinh cũng chẳng đứng về phía nào, chẳng bênh vực ai mà cũng chẳng phê phán ai. Còn tôi thì nói thẳng những suy nghĩ của mình rằng trong tất cả các phim người Mỹ đã làm về chiến tranh Việt Nam đều giống nhau ở một điểm: những người lính Mỹ là những con người, có kẻ độc ác, có kẻ lương thiện, có tội ác, có lòng nhân ái, có bi kịch và có nỗi đau... nghĩa là có đủ mọi thứ tình cảm của con người. Còn đối thủ của họ là ai? Đó là những người tuy có đầu mình chân tay cả đấy nhưng họ không giống bất kỳ ai trên trái đất này. Họ không có một thứ tình cảm gì khác của con người ngoài chiến đấu hy sinh vì lý tưởng của họ. Có một câu nói của tướng Westmoreland trong bộ phim tài liệu "Trái tim và khối óc" mà ở Mỹ ai ai cũng biết: “Việt Cộng là những người không sợ chết bởi vì họ không biết giá trị của cuộc sống”. Cả nước Mỹ bấy lâu nay đều tin như vậy. Trong bối cảnh đó, chị Duyên trong Bao giờ cho đến tháng Mười bất ngờ xuất hiện ngay trên đất Mỹ, trước khán giả và những người làm phim Mỹ. Chị đã âm thầm trả lời cho tất cả những định kiến kia mà không cần phản bác to tiếng. Nữ diễn viên Kiều Chinh sau khi xem phim xong đã gục đầu vào vai tôi mà khóc nức nở trước con mắt ngạc nhiên của các đồng nghiệp Holywood. Lúc này chị hoàn toàn là một phụ nữ Việt Nam. Từ đó Kiều Chinh không còn là Kiều Chinh như khi vừa tới Hawaii nữa. Sau này mỗi lần về Việt Nam, Kiều Chinh đều tìm gặp tôi. Có lần Kiều Chinh gọi điện cho tôi từ Mỹ, tâm sự mong có ngày được về Việt Nam đóng trong một phim nào đó.

leftcenterrightdel
Đạo diễn Đặng Nhật Minh 

Tháng 11/2001 tôi có dịp trở lại Hawaii với bộ phim "Mùa ổi". Hawaii sau vụ khủng bố ngày 11-9-2001 không còn như xưa. Không còn khung cảnh nhộn nhịp của khách thập phương trên đường phố Waikiki ở Honolulu. Những bạn bè quen biết cũ nay không còn làm việc trong Ban tổ chức LHP nữa. Người sang tuyển chọn phim Việt Nam lần này là anh Anderson Le, người Mỹ gốc Việt. Tháng 4/1975 mẹ anh trở dạ trên chiếc máy bay chở người tị nạn Việt Nam dừng cánh tại Honolulu và Anderson đã ra đời tại đây. Giáo sư John Charlot tìm gặp tôi để cùng nhau ôn lại những kỷ niệm cũ. Sau lần tham gia tổ chức chương trình phim Việt Nam năm 1987, ông lại trở về giảng dạy tại Đại học Hawaii. Trong những buổi chiếu phim tôi cảm động gặp lại nhiều khán giả quen biết ngày nào. Có một nữ khán giả đã cho tôi xem bài thơ của anh giáo Khang trong phim "Bao giờ cho đến tháng Mười" mà tôi đã chép tặng chị trong sổ tay cách đây 15 năm. Cảm động nhất là buổi gặp lại anh chị em Việt kiều mà tôi đã thân quen trong thời gian ở Honolulu trước đây. Họ rủ nhau đi xem phim, cổ vũ cho điện ảnh nước nhà. 

Tôi trở lại thăm Bảo tàng Mỹ thuật nơi cách đây 15 năm lần đầu tiên đã chiếu phim "Bao giờ cho đến tháng Mười". Bảo tàng vẫn như xưa. Tôi có cảm giác như thời gian ở đây hầu như không trôi. Cảnh vật vẫn thế không cũ đi, con người vẫn thế không già đi. Vẫn nắng ấy và gió biển ấy, không có gì thay đổi. Chỉ có một sự thay đổi lớn lao bàng bạc trong không trung mà người ta chỉ có thể cảm nhận được thôi. Đó là sau sự kiện ngày 11-9, cuộc sống trên hành tinh này đã thay đổi. Nhân loại đã bước sang một thời kỳ mới, chưa ai biết sẽ như thế nào, chỉ biết nó không còn như xưa nữa. 

leftcenterrightdel
Đạo diễn Đặng Nhật Minh trong thời gian làm phim tại Mỹ 

Cuối năm 2013, tôi lại được mời đến Honolulu để dự những buổi chiếu gọi là Hồi ức (Retrospective) phim "Bao giờ cho đến tháng Mười" và giao lưu với khán giả. Trong một cuộc giao lưu như vậy tôi đã nói: “Liên hoan phim Hawaii đã xoá bỏ cấm vận với Việt Nam trước khi chính phủ Mỹ làm điều đó 10 năm sau”. Câu nói đó đã được khán giả tán thưởng nồng nhiệt. Tôi hồi hộp không biết bộ phim làm cách đây đã 27 năm, nay chiếu lại có người xem không? Nhưng lạ thay buổi chiếu lại đông kín người xem !

Sau khi xem xong nhiều khán giả còn ngồi lại để giao lưu với đaọ diễn trong số đó có người đã xem phim này cách đây 27 năm. Họ ôn lại với tôi những kỷ niệm cũ và cho biết sau 27 năm xem lại, cảm xúc vẫn còn như nguyên ban đầu, thậm chí có những tình tiết đến bây giờ xem mới hiểu thêm và càng thấy thú vị.

leftcenterrightdel
Đạo diễn Đặng Nhật Minh chúc mừng 75 năm thành lập Hội Việt - Mỹ 

Đời tôi may mắn có nhiều bạn bè khác quốc tịch và mầu da, được chứng kiến những tình cảm thật nồng hậu của họ. Có được may mắn đó cũng đều nhờ những bộ phim mà tôi đã làm. Chúng đã đi được vào lòng họ, chạm được vào trái tim họ.

Đạo diễn NSND Đặng Nhật Minh