Đâu phải ngẫu nhiên Chủ tịch Hồ Chí Minh ngay vào đầu bản Tuyên ngôn Độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đọc ngày 2/9/1945, Người đã trích lời Tuyên ngôn Độc lập của Hoa Kỳ, năm 1776, về “Tất cả mọi người đều sinh ra bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được, trong những quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”. Và cũng trong ngày Độc lập đầu tiên đó của Việt Nam, Bộ trưởng Nội vụ Võ Nguyên Giáp đã nêu rõ trong Diễn văn của mình về chính sách đối ngoại của Chính phủ Việt Nam là  “thân thiện đối với tất cả các nước”, và rằng, riêng quan hệ với Trung Hoa và Mỹ là “đặc biệt”.

Chỉ qua những việc trên đủ thấy lãnh đạo của nhà nước Việt Nam non trẻ đã đề cao tư tưởng tốt đẹp của cuộc cách mạng thuộc địa Mỹ giành độc lập ra sao, và mong muốn có mối quan hệ rất quan trọng với Mỹ, với các nước lớn khác (và cũng mong các nước này đáp lại và làm đúng như những điều tuyên thệ). Quan điểm đó với Mỹ đã được lãnh tụ Hồ Chí Minh bày tỏ nhiều lần nữa trong những bức thư Người gửi cho Tổng thống và Ngoại trưởng Mỹ những năm 1945/46 với những đề nghị công nhận ngoại giao lẫn nhau và cùng hợp tác cụ thể trong giao lưu văn hóa, giáo dục.  

leftcenterrightdel
Những chiến sĩ của Việt Minh tập ném lựu đạn dưới sự hướng dẫn của Đội Con Nai (Mỹ) ở Tân Trào (ảnh tư liệu) 

Và theo chính sách đó, Chính phủ mới của Việt Nam ngay sau Quốc Khánh không lâu, ngày 17 tháng 10 năm 1945, đã cho phép “Việt Mỹ thân hữu hội”- hội hữu nghị đầu tiên của Việt Nam với nước ngoài- được thành lập, và xuất bản Tạp chí Việt Mỹ (V.A.F.A REVIEW ) bằng hai ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh theo quyết định ký ngày 31/10/1945 của Bộ Nội vụ.

Chỉ tiếc rằng, lịch sử quan hệ Việt-Mỹ đã diễn ra không được như những mong muốn lớn lao của phía Việt Nam. Bị ám ảnh bởi tư duy Chiến tranh Lạnh, chính phủ Mỹ đã không công nhận Nhà nước Việt Nam độc lập; còn hỗ trợ cho người Pháp quay lại chiếm đóng Việt Nam, và từ 1954 đã từng bước can thiệp trực tiếp vào vấn đề Việt Nam, dẫn đến một cuộc chiến khốc liệt nhất của Thế kỷ 20. 

Dù vậy, quan hệ nhân dân hai nước vẫn được nhen nhóm và phát triển  trong cả những năm chiến tranh ác liệt. Các kinh nghiệm ngoại giao nhân dân từ thời chống Pháp và những năm đầu của chính quyền mới, đã được phát huy cao độ nhất. Đối ngoại nhân dân Việt Nam hiện đại được mở ra bởi chính Lãnh tụ Hồ Chí Minh, trong suốt thời kỳ kháng chiến giải phóng của Việt Nam đã hóa thân vào các hoạt động phong phú qua nhiều kênh quan hệ dân gian, phi chính phủ khác nhau, thay đổi hình thức và phương thức hoạt động gắn liền với sự lớn mạnh trên chiến trường và điều kiện quốc tế, tình hình ở các “chính quốc”. 

leftcenterrightdel
Bích chương hướng dẫn nhân dân cách cứu phi công Mỹ

Thời chiến tranh của Mỹ, cùng với  hoạt động của “Ủy ban bảo vệ Hòa bình”, “Ủy ban Đoàn kết Nhân dân Á-Phi”, “Hội Quốc tế ngữ bảo vệ hòa bình” của Việt Nam, việc thành lập từ năm 1968 Ủy ban Việt Nam đoàn kết với nhân dân Mỹ (gọi tắt là Ủy ban Việt-Mỹ) như một tổ chức làm ngoại giao với Mỹ phù hợp với thời chiến, đã đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy “cuộc chiến trong lòng nước Mỹ”. Ủy ban Việt-Mỹ là cầu nối quan hệ của Việt Nam với tất cả các tổ chức, tầng lớp và cá nhân người Mỹ chống chiến tranh; đã nỗ lực mở rộng tiếp xúc với mọi giới xã hội ở Mỹ, đón hàng trăm đoàn và cá nhân người Mỹ vào Việt Nam nhằm gia tăng sự hiểu biết của người Mỹ về thực tế cuộc chiến, đề cao tính chính nghĩa, tính nhân văn của sự nghiệp kháng chiến của Việt Nam, tăng cường đoàn kết với các lực lượng tiến bộ Mỹ và với mọi đối tác Mỹ có thể tranh thủ. Sự phối hợp trong nước và trên quốc tế  của Ủy ban Việt-Mỹ về tổ chức nhiều cuộc gặp gỡ, hội nghị, giao lưu vì đoàn kết, hữu nghị nhân dân, vì hòa bình và chống chiến tranh đã tác động mạnh vào phong trào phản chiến ở Mỹ cũng như trên thế giới. Những hoạt động đó đã góp phần quan trọng vào việc hình thành trên thực tế “Mặt trận trong lòng nước Mỹ” và trên thế giới chống chiến tranh, đoàn kết với Việt Nam. Đó là một “kỳ tích” của ngoại giao Việt Nam vì chưa bao giờ một cuộc kháng chiến của một dân tộc nhận được sự ủng hộ sâu rộng và mạnh mẽ như vậy từ nhân dân thế giới.  

Từ sau 1975, quan hệ Việt-Mỹ vẫn còn phải vượt qua một chặng đường 20 năm phức tạp khác mới có thể đi vào trạng thái “bình thường” vào năm 1995, khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức. Trong những năm Mỹ cấm vận Việt Nam, ngoại giao nhân dân tiếp tục đóng góp quan trọng vào quá trình tiếp xúc, hòa giải, tiến tới bình thường hóa và phát triển quan hệ Việt-Mỹ. Những hoạt động “từ trái tim đến trái tim” giữa các giới nhân dân hai nước thông qua giao lưu văn hóa, giáo dục, khoa học, các hoạt động nhân đạo của cựu chiến binh và của các tổ chức phi chính phủ v.v... đã từng bước chuyển các thông điệp mạnh mẽ của người dân hai nước về mong muốn hàn gắn những vết thương chiến tranh, về hòa giải và hữu nghị. Theo đây, việc đổi tên Uỷ ban Việt-Mỹ  thành “Hội Việt-Mỹ” từ năm 1992 đã giúp thúc đẩy hơn nữa những chuyển biến tích cực trong giao lưu Việt-Mỹ.

leftcenterrightdel
Hai Nguyên đại sứ Việt Nam tại Mỹ, Đại sứ Lê Bàng (phải) và Đại sứ Nguyễn Tâm Chiến tại Kễ kỷ niệm 25 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam - Hoa Kỳ

Năm nay cả hai nước Việt Nam và Mỹ kỷ niệm 25 năm ngày thiết lập quan hệ ngoại giao (1995-2020). Không thể không nhớ đến những nỗ lực liên tục của Việt Nam với Mỹ trong hàng chục năm trước khi chưa có quan hệ chính thức. Nếu hồi mới Độc lập, Hồ Chủ tịch chỉ nêu con số mong muốn gửi 50 sinh viên Việt Nam qua Mỹ học kỹ nghệ để rồi về nước phục vụ sự phát triển của Việt Nam thì nay con số thực tế đã là hơn 30.000 người; số người Mỹ thăm Việt Nam từ vài trăm trong những năm đi vào hòa giải thì nay đã lên đến 7.000-8.000 nghìn; thay vì “gia tăng hợp tác trong các lĩnh vực” thì quan hệ Việt-Mỹ ngày nay là “Đối tác toàn diện”.  

Ngoại giao nói chung và đối ngoại nhân dân Việt Nam nói riêng có nguồn sức mạnh của Văn hóa dân tộc Việt, đã giúp cho người Việt “nhìn xa trông rộng”, tìm được những cách ứng xử đúng đắn, vượt qua mọi gian truân của tiến trình đi lên. Đất nước Việt Nam đã đáp trả những thách thức khắc nghiệt nhất bằng một cuộc kháng chiến hào hùng mà “không ai và không có điều gì (đã qua) có thể bị lãng quên”. Nhưng nhìn lại 75 năm đối ngoại nhân dân với Mỹ, có thể nhận thấy chưa bao giờ các quan hệ theo kênh nhân dân Viêt-Mỹ có được các điều kiện để có thể mở rộng và đáp ứng nhiều nhất cho lợi ích của hòa bình và phồn vinh của nhân dân hai nước như hiện nay. 

leftcenterrightdel
Chủ tịch Hội Việt - Mỹ Nguyễn Tâm Chiến đã tiếp đoàn cấp cao của tổ chức "Cựu chiến binh các cuộc chiến tranh ở nước ngoài" (Veterans of Foreign Wars - VFW) của Mỹ tại Trụ sở Liên hiệp Hữu nghị Việt Nam.
leftcenterrightdel
Các đai sứ và những cán bộ ngoại giao chúc mừng thành công của 25 năm quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ 

Cội nguồn của mọi thành công về hoạt động quốc tế là sức mạnh của nền Văn hiến Việt Nam. Tiếp tục truyền thống “lấy nhân nghĩa để thắng hung tàn, lấy chí nhân để thay cường bạo” của ông cha, “Ngoại giao công tâm” của thời đại Hồ Chí Minh đã phát triển lên đỉnh cao mới, nhất là trong quan hệ với nước Mỹ. 

Trong 75 năm qua, nền ngoại giao công tâm đó đã tận dụng mọi cơ hội để chủ động trong các quan hệ quốc tế. Từ thời Mặt trận Việt Minh, Hồ Chủ tịch đã bằng việc nhân đạo chữa chạy và trao trả phi công Mỹ bị Nhật bắn rơi ở Việt Bắc để mở đầu tiếp xúc trực tiếp với Mỹ và Đồng minh chống phát xít. Trong những năm tháng Mỹ bao vây cấm vận, người Việt vẫn mở lòng nhân ái, vị tha và cao thượng tình nguyện hợp tác cùng tìm kiếm hài cốt những lính Mỹ chết trong chiến tranh (MIA) dù hàng chục vạn con em, chiến sỹ Việt Nam hy sinh vẫn chưa có tung tích. Đất nước Việt Nam khó khăn muôn vàn sau cuộc chiến tàn khốc nhưng vẫn ra tay cứu dân tộc láng giềng Campuchia khỏi nạn diệt chủng, dù các thế lực thù địch ra sức chống phá cô lập Việt Nam trong hơn mười năm một cách phi lý... Tất cả những bài học để vượt qua bao khó khăn và đạt thành công đều tìm thấy trong tư tưởng và phương cách ngoại giao công tâm của Việt Nam, của ngoại giao Hồ Chí Minh.  

leftcenterrightdel
Kỷ niệm 73 năm ngày thành lập “Việt-Mỹ thân hữu Hội”, tiền thân của Hội Việt - Mỹ hiện nay (17/10/1945 - 17/10/2018)

Có nhiều người Mỹ nói Mỹ đã không hiểu hết người Việt Nam. Từ những năm Việt Nam còn kháng chiến chống xâm lược mà người Mỹ cũng không hiểu hết sức mạnh lòng yêu nước và ý chí giành độc lập, tự do của người Việt. Ông H.Kissinger làm ngoại giao cả đời và có quá nhiều “kỷ niệm” với Việt Nam, đã nêu nhận xét khi gặp riêng Tổng thống Trump năm 2018: “Dân tộc Việt Nam là một dân tộc đặc biệt…(nếu Mỹ) coi họ là kẻ thù thì nhiều khi không có lợi cho Mỹ nên tôn trọng quyền tự quyết của họ… nên có mối quan hệ đặc biệt với họ (Việt Nam)…”.  

Người Việt chúng ta không muốn tự cho mình là đặc biệt và luôn muốn phát triển quan hệ tốt đẹp và bình thường với tất cả các dân tộc, “đặc biệt” với nước Mỹ và các nước lớn và trung tâm thế giới. Ngoại giao nhân dân đang ngày càng có vị trí quan trọng trong toàn bộ hoạt động đối ngoại của Việt Nam trong thời kỳ mới. Thiết tưởng riêng theo kênh nhân dân với Mỹ trọng tâm là tiếp tục góp phần hòa giải sâu rộng hơn nữa, đẩy mạnh hợp tác cùng có lợi trên tất cả các lĩnh vực với  các giới người Mỹ ở tất cả các địa phương, vì cùng xây dựng một mối quan hệ hữu nghị và hợp tác Việt-Mỹ lâu bền.

Đại sứ Nguyễn Tâm Chiến, Chủ tịch Hội Việt - Mỹ