Nhìn lại chặng đường 25 năm của quan hệ Việt – Mỹ, có nhiều đánh giá, nhận định về mối quan hệ Việt ủam - Hoa Kỳ “vượt qua sự kỳ vọng”, hoặc Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng, “sự phát triển của quan hệ đối tác giữa hai nước là kỳ tích đặc biệt”. Đại sứ đánh giá thế nào về nhận định này? 

Nhìn một cách chi tiết, trong 25 năm qua, quan hệ Việt - Mỹ đã phát triển vượt bậc trên tất cả các mặt. Về chính trị - ngoại giao, quan hệ hai nước ngày càng thắt chặt hơn khi liên tục có những chuyến thăm cấp cao, cùng hợp tác nhiều mặt đầy đủ trên các lĩnh vực song phương mà cả các vấn đề quốc tế và khu vực như ASEAN, biển Đông, biến đổi khí hậu, phòng chống dịch bệnh toàn cầu hay gìn giữ hoà bình. 

leftcenterrightdel
Nguyên Đại sứ Việt Nam tại Mỹ Phạm Quang Vinh 

Về an ninh quốc phòng, 25 năm qua đã chứng kiến những bước tiến lớn, phù hợp với lợi ích của hai bên. Từ năm 2011, hai bên có bản ghi nhớ về hợp tác quốc phòng, đến năm 2015 được nâng lên thành tuyên bố về tầm nhìn hợp tác quốc phòng hai nước. Bây giờ, hai nước thực hiện chương trình hành động về hợp tác quốc phòng trong vòng 3 năm (2018 -  2021), trong đó tâp trung nhiều lĩnh vực như: hợp tác về cứu hộ cứu nạn, cứu trợ nhân đạo, quân y, tham gia lực lượng gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc…

Về văn hóa, giáo dục, có thể thấy Mỹ có nhiều dự án giúp đỡ Việt Nam về y tế, về chống biến đổi khí hậu, nước biển dâng. Việt Nam cũng hợp tác với Mỹ về giáo dục, du lịch và giao lưu nhân dân. Nếu nói con số thì tính ra hiện nay Việt Nam có gần 30.000 sinh viên theo học tại Mỹ, thuộc nhóm dẫn đầu Đông Nam Á tại Mỹ. Phía Mỹ cũng có 1 triệu người tới du lịch tại Việt Nam mỗi năm. Mỹ cũng có một trường đại học tại Việt Nam (Đại học Fulbright Việt Nam).

Về kinh tế thương mại xuyên suốt trong 25 năm qua là trụ cột cho mối quan hệ hai nước, tạo ra những lợi ích hai bên cùng có lợi. Năm 1994, khi Mỹ vừa bỏ cấm vận Việt Nam, thương mại 2 chiều mới khoảng 500 triệu USD thì đến nay đã trên 75 tỷ USD, gấp hơn 150 lần.  Còn nhớ, cuối năm 2014 khi tôi sang Mỹ nhận đại sứ, thương mại hai chiều đang ở con số 36 tỷ USD. Mình cũng rất lo ngại không biết còn không gian nào cho hai bên phát triển nữa không? Ấy vậy mà đến cuối nhiệm kỳ của tôi, con số thương mại hai đã đạt được gần 60 tỷ, chỉ trong 3 năm đã có sự phát triển vượt bậc. Như vậy không gian cho quan hệ hai nước phát triển còn rất nhiều. 

leftcenterrightdel
Đại sứ Phạm Quang Vinh trong  chuyến thăm căn cứ Hải quân Norfo

Trong chặng đường 25 năm có rất nhiều dấu ấn trong quan hệ hai nước, có những kỷ niệm nào để lại dấu ấn đặc biệt đối với Đại sứ?

Tôi có nghĩ đến 2 câu chuyện đáng nhớ. Nói đến quan hệ Việt - Mỹ, không thể không nhắc đến chuyến thăm lịch sử của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tới Mỹ vào tháng 7/2015, sau 40 năm kết thúc chiến tranh Việt Nam và đúng vào dịp kỷ niệm 20 năm thiết lập quan hệ ngoại giao. Công tác chuẩn bị cho chuyến thăm của Tổng Bí thư cũng có những khúc mắc. Chẳng hạn như trong nguyên tắc lễ tân của Mỹ, người đứng đầu Đảng không nằm trong quyền lực nhà nước, vì vậy, việc tiếp đón Tổng Bí thư Việt Nam theo nghi thức như thế nào là vấn đề khó. Cuối cùng, phía Mỹ đưa ra được quyết định vượt ra rào cản về kỹ thuật và lễ tân. Phía Mỹ đón Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Nguyễn Phú Trọng với nghi thức cao nhất của chính quyền Tổng thống Barack Obama. Bất kỳ ai theo dõi quan hệ Việt - Mỹ cũng đều ngạc nhiên về cuộc hội đàm và gặp gỡ báo chí của hai vị lãnh đạo kéo dài gần 95 phút (dự kiến ban đầu là 45 phút).  Hai bên đã thông qua được Tuyên bố chung về Tầm nhìn quan hệ Việt – Mỹ…

leftcenterrightdel
Đại uý Chris Hill (trái) giới thiệu với đại sứ Phạm Quang Vinh về tàu sân bay USS George H.W. Bush

Câu chuyện thứ hai ghi lại dấu ấn với tôi chính là một câu chuyện cá nhân khi tôi có 2 nhiệm kỳ ở New York (1987-1990) và (1996-1999). Đặc biệt thời điểm 1987-1990, khi mà Việt Nam và Mỹ còn chưa bỏ cấm vận và chưa thiết lập quan hệ ngoại giao thì lúc đó  những cán bộ ngoại giao của phái đoàn Việt Nam tại Liên Hiệp Quốc có lẽ là những cán bộ ngoại giao duy nhất của Việt Nam tại Mỹ, bị hạn chế di chuyển trong phạm vi 25 dặm.  Câu chuyện được chứng kiến đến lúc mình làm đại sứ như một vòng tròn để nhìn lại. Từ lúc mối quan hệ thù địch giới hạn ngay cả những quyền tự do đi lại cho đến lúc mình được tham gia thoải mái tất cả các lĩnh vực trong quan hệ hai nước thì rõ ràng đây là một sự thay đổi to lớn và đáng kinh ngạc. 

leftcenterrightdel
Đại sứ Việt Nam tại Hoa Kỳ Phạm Quang Vinh và đại diện Học viện Không quân Hoa Kỳ David Harris

Nhắc đến quan hệ Việt - Mỹ không thể nhắc đến vai trò của ngoại giao nhân dân. Ngoại giao nhân dân sẽ tiếp tục đóng góp gì cho mối quan hệ hai nước trong tương lại và nên được phát huy như thế nào? 

Có lẽ ngoại giao nhân dân chính là cơ sở cho quan hệ Việt-Mỹ trong suốt chiều dài lịch sử kể cả những lúc thăng  lẫn lúc trầm, những lúc gian khó chiến tranh cho đến những lúc hoà binh phát triển. Nếu chúng ta nhớ lại từ thời kỳ chiến tranh, tại Mỹ đã rất nhiều cuộc biểu tình ủng hộ và phản đối chiến tranh Việt Nam. Sau này khi kết thúc chiến tranh nhưng hai bên chưa có quan hệ, chính ngoại giao nhân dân là bước đi đầu tiên xây dựng cầu nối và lòng tin và hiểu biết đầu tiên giữa hai nước. Đó cũng chính là động lực thúc đẩy rất lớn giúp quan hệ hai nước xích lại gần nhau. 

leftcenterrightdel
Đại sứ Phạm Quang Vinh và Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy (phải) giúp Việt Nam về hậu quả chiến tranh

Cầu nối đầu tiên trước hết phải kể là những người cựu binh của hai nước. Ngay từ rất sớm đầu những năm 1980, đã có những cựu binh Mỹ quay trở lại Việt Nam không chỉ để thăm lại chiến trường xưa mà còn là chia sẻ, cảm thông và hàn gắn vết thương chiến tranh, muốn cùng với phía Việt Nam khép lại quá khứ đau thương. Rất nhiều nhà chính trị Mỹ có liên quan tới Chiến tranh Việt Nam, quay trở lại đã thực hiện những quyết sách mạnh mẽ giúp quá trình bình thường hóa trở nên nhanh chóng. 

Ngoại giao nhân dân sau này rất khác biệt khi những năm gần đây chúng ta đã có những người bạn ở thế hệ mới. Có những người bạn vì thấy người dân Việt Nam thân thiện, Việt Nam có cảnh đẹp, có món ăn ngon mà tìm đến. Hoặc những nghị sĩ Mỹ quan tâm đến châu Á đều nghĩ đến Việt Nam. Như vậy có thể thấy, vai trò Việt Nam hiện nay vừa là đổi mới, vừa là hội nhập, vừa là tham gia rất nhiều hoạt động của khu vực và thế giới nên những nhà chiến lược ở Quốc hội Mỹ hay các học giả tại trường đại học Mỹ đều muốn tìm hiểu và nghiên cứu về Việt Nam .

leftcenterrightdel
Đại sứ Phạm Quang Vinh và phu nhân chụp ảnh cùng vợ chồng Tổng thống Obama 

Rõ ràng ngoại giao nhân dân không còn là câu chuyện của thế hệ trước, giờ đây ngoại giao nhân dân đã trở thành câu chuyện của nhiều thế hệ, là cơ sở của nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội.  Khi thời kỳ còn chiến tranh chính họ là những lực lượng ủng hộ nhân dân Việt Nam, phản đối cuộc chiến tranh phi nghĩa, tạo ra phong trào trong lòng nước Mỹ và thế giới.  Khi kết thúc chiến tranh, hai bên còn là thù địch và cấm vận nhau thì chính họ lại là cầu nối giúp tăng cường hiểu biết, lòng tin để hai bên nhanh chóng bình thường hoá. Còn khi hai nước bình thường hoá với nhau, cơ sở của ngoại giao nhân dân đã nhanh chóng mở rộng, từ những nhà hoạch định chính sách, nghiên cứu học giả, nhà kinh doanh, du lịch,… 

Nước Mỹ đã có một cuộc bầu cử mới. Ở mỗi thời tổng thống người ta lại chứng kiến những điều chỉnh nhất định tới quan hệ đối ngoại nói chung và quan hệ Việt - Mỹ nói riêng. Là người từng có kinh nghiệm trong thời khắc nước Mỹ chuyển giao quyền lực, cuộc bầu cử lần này theo Đại sứ sẽ có tác động như thế nào tới quan hệ Việt - Mỹ trong tương lai? 

Còn nhớ tháng 11 năm 2016, không chỉ Việt Nam mà cả nước Mỹ và thế giới đều bất ngờ trước sự chiến thắng của Tổng thống Donald Trump. Thời điểm này, nhiều nước khác vẫn đang còn chờ thêm một chút để tìm hiểu thêm về vị tân tổng thống này, đo thêm những chính sách và chiến lược của ông ở khu vực. Trong khi đó, chính sách đối ngoại của Việt Nam, láng giềng và các nước lớn là các đối tác ưu tiên hàng đầu, vì vậy, dù ai trở thành Tổng thống nước Mỹ, Việt Nam vẫn luôn cần phải kết nối. Tổng thống Trump vốn là nhà kinh doanh và ít làm chính trị, vì vậy, phía Việt Nam phải chủ động gặp để nhấn mạnh quan hệ Việt - Mỹ có lợi cho cả hai bên và đang đà phát triển. 

leftcenterrightdel
Đại sứ Phạm Quang Vinh gặp gỡ Chủ tịch Hội đồng kinh doanh Mỹ-ASEAN Alex Feldman

Cuộc điện đàm ngày 14/12/2016 là một trong những cuộc điện đàm đầu tiên trong lịch sử quan hệ Việt - Mỹ để chúc mừng và kết nối với một Tổng thống đắc cử. Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc cũng là một trong những lãnh đạo đầu tiên có cuộc điện đàm với tân Tổng thống Mỹ Donald Trump. Sự kiện đã tạo đà rất lớn, tiếp tục duy trì quan hệ đang phát triển, tạo ra sự hiểu biết, kết nối giữa cá nhân các nhà lãnh đạo. Ngay sau đó, tháng 5/2017, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã có chuyến thăm Mỹ. Còn Tổng thống Trump đã có hai lần đến Việt Nam…

Như vậy có thể thấy rằng, quan hệ Việt – Mỹ từ 1995 đến nay đều là những bước tiến và càng ngày càng mở rộng. Chúng ta có được sự ủng hộ của cả Đảng Cộng hoà và Đảng Dân chủ. Quan hệ Việt-Mỹ được sự ủng hộ nhất quán của cả lưỡng đảng vậy nên dù ai trở thành tổng thống thì chắc chắn sự quan tâm dành cho mối quan hệ này cũng không hề thay đổi bởi hai lý do: Một là dù ở đời tổng thống nào Mỹ vẫn coi trọng quan hệ với châu Á -  Thái Bình Dương và  nước Mỹ luôn có lợi ích tại khu vực này. Trong quan hệ với Việt Nam, Mỹ luôn coi Việt Nam là thành tố quan trọng ở khu vực. 

leftcenterrightdel
Đại sứ Phạm Quang Vinh cùng chúc mừng thành công của 25 năm quan hệ 

Hai là quan hệ song phương Việt Mỹ đến nay không chỉ dựa trên những cơ sở vững chắc, mà còn ở chỗ không có nhiều vấn đề gay cấn, gây trở ngại lớn. 

Nhìn lại 25 năm qua, điều cần làm là phải nhân rộng và làm sâu sắc hơn nữa các cơ sở hợp tác song trùng giữa hai nước, bao gồm cả về chính trị, ngoại giao, kinh tế, an ninh quốc phòng và các lĩnh vực khác như giáo dục, y tế, công nghệ, giao lưu nhân dân. Vừa thừa kế các bước tiến của thời gian qua, vừa mở rộng hơn nữa các lĩnh vực hợp tác cả ở tầm song phương, lẫn tầm khu vực và quốc tế. Một Việt Nam đổi mới, phát triển và hội nhập đã và đang tạo những cơ hội và năng lực để chúng ta đẩy mạnh hơn nữa quan hệ đối ngoại chung, trong đó có việc tăng cường hơn nữa quan hệ Việt-Mỹ cả về tính toàn diện và tầm chiến lược.

Bởi vậy tôi đủ niềm tin rằng, dù ai trở thành tổng thống thì quan hệ giữa Mỹ và Việt Nam đều vẫn tiếp tục đà hợp tác và phát triển.

Xin cảm ơn Đại sứ!